Faoi 1820 bhí coinníollacha oibre agus maireachtála na bhfíodóirí, na sníomhaithe, na ngualadóirí agus an lucht oibre déantúsaíochta in Albain an-dian ar fad.

Bhí an dífhostaíocht ina fadhb chomh maith, go háirithe de bharr na saighdiúirí díshlógaithe ó airm Wellignton. Tháinig radacaigh chun cinn a d’éiligh athruithe fairsinge.

Theastaigh uathu go ndéanfaí leasú ar pharlaimint cham Westminster, go dtabharfaí cearta vótála do dhaoine fásta (mná san áireamh go pointe), go mbeadh na parlaimintí á dtoghadh go bliantúil, agus go ndéanfaí aisghairm ar Dhlíthe an Arbhair, a bhí ag coinneáil phraghas an aráin ard chun leas na n-úinéirí talún agus ceantálaithe gráin ach chun mhíbhuntáiste na cosmhuintire.

Ba ag dul i mbun achainí ar Fhear Ionaid an Rí i Londain an t-aon bhealach dleathúil le cúrsaí a athrú. In 1816, ag Thrushgrove in aice le hArdeaglais Ghlaschú, bhailigh 60,000 duine le chéile chun teacht ar fhoclaíocht d’achainí amháin.

Ba é sin an cruinniú polaitiúil ba mhó a reáchtáladh go dtí sin in Albain nó sa Bhreatain. Tharla scata chun cinn den sórt céanna sna blianta ina dhiaidh sin.

I mí Lúnasa 1819 bhailigh 60,000 agóideoir síochánta ag Faichí Naomh Peadar i Manchain. Bhuail scaoll na giúistísí agus sheol siad na gíománaigh isteach sa slua. Bhí neart ólta ag na gíománaigh agus rinne siad ruathar ar an slua lena mairc-chlaimthe.

Scaoil saighdiúirí urchair isteach sa slua chomh maith. Maraíodh cúigear déag, beirt bhan agus páiste ina measc, agus gortaíodh 650 duine. Glaodh “Peterloo” ar an ár go sciobtha agus chuir an méid a tharla uafás ar radacaigh fud fad na Breataine.

An mhí dár gcionn, bhailigh 15,000 duine le chéile i bPàislig in Albain chun léirsiú i ngeall ar an “ár ag Manchain”, agus béiceadh amach “cuimhnigh ar Mhanchain” i measc na gluaiseachta.

D’fhorbair comhoibriú idir na radacaigh in Albain agus Sasana. De réir mar a bhí sé soiléir go raibh Fear Ionaid an Rí ag déanamh neamhaird iomlán de na hachainithe thug na radacaigh droim láimhe don “fhórsa morálta” agus bhog siad i dtreo na láimhe láidre.

Tharla an rud céanna in Éirinn sna 1790í; cuimhnímis gur gluaiseacht shíochánta ar son leasuithe a bhí sna hÉireannaigh Aontaithe ar dtús go dtí go ndearna stát na Breataine cos ar bolg orthu.

In Albain in 1819 sheol coistí rúnda i nGlaschú agus Pàislig ionadaithe go Nottingham. Ba é an plean a bhí ann stailc ginearálta agus éirí amach armtha a chur ar bun. Ghlac na céadta pící a déanadh sa bhaile chucu féin, agus rinne na seansaighdiúirí druileáil ar na reibiliúnaigh.

I ndiaidh gur nochtaíodh Comhcheilg Shráid Cato i mí Feabhra 1820, threisigh amhras na n-údarás. Chuaigh spiaraí agus brathadóirí i mbun oibre. Bhí Alexander Richmond ar dhuine de na brathadóirí ba mhíchlúití tar éis dó feall a imirt ar a chomrádaithe in 1816 agus 1817. Bhí na focail “Tabhair aire faoi Richmond an spiaire” i mbéal an phobail i nGlaschú.

Mar sin féin, cé go raibh ról ag agents provocateurs i gcur chun cinn an éirí amach in 1820, bhí neart radacach ann a bhog i dtreo na réabhlóide de bharr an fhrustrachais a bhí orthu leis an gcóras mídhaonlathach mar a bhí.

Cuireadh na mílte póstaeir in airde in iarthar na hAlban thar oíche idir an 1 agus 2 Aibreán 1820. D’fhógair “Aitheasc go hÁitritheoirí na Breataine Móire agus na hÉireann” go mbeadh stailc ginearálta agus frithbheartaíocht armtha le tarlú.

Chuaigh 60,000 oibrithe teicstíle ar stailc; dúnadh an 11 mhuileann teicstíle i mBaile Iain mar shampla. Bhí eagla ar na húdaráis go n-ionsófaí an stát agus rinne siad slógadh ar lucht an mhílíste agus baill athneartacha an airm.

Chuaigh grúpa as Glaschú, a raibh Andrew Hardie agus John Baird i gceannas orthu, i dtreo na nOibreacha Iarainn i gCarrann, ach tháinig fórsaí na coróine orthu ag Bonn a’ Mhonaidh  agus chlis ar na reibiliúnaigh. Ar an lá céanna bhí James Wilson i gceannas ar ghrúpa fíodóirí ó Shrath Aibhne agus brat ar foluain acu ar a raibh “Alba Saor, nó Alba ina fhásach” scríofa.

Chuir na húdaráis an t-éirí amach faoi chois go sciobtha. Scaoileadh reibiliúnaigh i nGranaig, cuireadh trialacha tréasa ar bun ar fud na hAlban, agus cuireadh daoine chun báis. Crochadh agus baineadh na cloigne de Hardie, Baird agus Wilson. Dhá bhliain déag ina dhiaidh sin tugadh isteach Acht Leasaithe 1832 a chuir tús le próiseas inar baineadh amach an daonlathas agus cearta vótála don ghnáthdhuine. 

Is ceart a rá freisin go raibh gné náisiúnach láidir ag baint le Éirí Amach 1820 chomh maith. Bhí tagairt le linn na slógaí agus sna achainithe do “chearta ársa”, focail a tuigeadh i gcomhthéacs na gceart a baineadh dóibh ó Acht an Aontais 1707 ar aghaidh.

Bhí an brat a thagair do “Alba Saor” ina chomhartha den ghné náisiúnach chomh maith. Theastaigh uaidh roinnt radacaigh poblacht Albanach a bhunú ar mhúnla na Fraince agus Meiriceá. 

Déanann staraithe áirithe frithnáisiúnach in Albain iarracht beag is fiú a dhéanamh den ghné seo, ag maíomh “gurb é an t-aon rud a bhí uathu ná deireadh leis an bparlaimint” agus ag rá nár gníomh náisiúnach é de bharr “go raibh siad ag comhoibriú lena gcomrádaithe in Nottingham agus Yorkshire”. Ach is drochléamh é seo ar an stair agus léiríonn sé easpa tuisceana ar an gcosmhuintir, an lucht oibre agus tuathánaigh na naoú haoise déag luath.

Áitítear, sa léamh coimeádach seo, nach bhféadfadh an chosmhuintir níos mó ná sprioc simplí amháin a bheith acu, cur i gcás nach bhféadfaidís feidhmiú ar son an náisiún ach coinsias idirnáisiúnta a bheith acu ag an am céanna.

Bhí staraithe athbhreithnitheach na hÉireann ar aon dul leis an gcur chuige seo agus iad ag scríobh i ngeall ar éirithe amach na dtuathánach sa naoú haois déag. Creideadh nach bhféadfadh le tuathánaigh spriocanna eacnamaíochta agus spriocanna nó meon náisiúnach a bheith acu ag an am céanna.

Is léamh thar a bheith aicmeach é sin a dhéanann neamhaird de mheascán mearaí mianta, spriocanna agus idé-eolaíochtaí a d’fhéadfadh an chosmhuintir a bheith acu ag am ar bith sa stair, agus a chaitheann leo mar dhúramáin. Is gá, ar na cúiseanna seo agus eile, rannóga staire a bhaint ó smacht an mheánaicme choimeádaigh agus frith-náisiúnta.

Ar feadh na nglún sheas an Coláiste Gaeilge, Coláiste Eoghain Uí Chomhraidhe i gCarraig an Chabhaltaigh, mar chomhartha beo den bhreac-Ghaeltacht in iardheisceart an Chláir, áit inar nascadh an teanga, an pobal agus an cultúr ar imeall an Atlantaigh. 

Bunaíodh an coláiste in 1912. Aimníodh é in ómós d’Eoghan Ó Comhraidhe, scoláire mór le rá as Dún Átha a bhí ar dhuine de mhórfhilí agus bailitheoirí béaloidis na hÉireann. Ba iad Neilí Ní Bhriain, gariníon an Éireannaigh Óig William Smith O’Brien, Seán Tóibín, agus Conradh na Gaeilge a bhunaigh an coláiste agus iad faoi anáil fhís chumhachtach na hathbheochana.

Ní raibh an fhís sin gan bhunús. Léirigh daonáireamh 1911 go raibh 36,704 cainteoir dúchais fós i gContae an Chláir, a fhormhór acu i gCeann Léime, Cill Bheathach, Cros agus Carraig an Chabhaltaigh, ceantar ina raibh 90% den daonra fós ag labhairt na Gaeilge.

Ba iad na figiúirí seo a threoraigh Neilí: Gaeltacht bheo, ach leochaileach, a d’fhéadfaí a neartú trí choláiste samhraidh a bhunú ann agus lucht na hathbheochana a mhealladh chuig an gceantar.

Ag cruinniú poiblí i gCill Dalua ar 15 Deireadh Fómhair 1911 leag Neilí a fís amach go paiseanta. D’áitigh sí go dtógfaí “oileán Gaelach” sa cheantar, áit a ndíreodh craobhacha an Chonartha a gcuid fuinnimh agus a gcruthófaí athbheochan ón mbun aníos.

Bhí sí ag tagairt don rath a bhí ar choláistí eile, cuir i gcás Coláiste Chonnacht (1905) agus Coláiste Uladh (1906), agus bhí sí meáite ar an obair chéanna a dhéanamh i gCo. an Chláir.

D’fhás Coláiste Uí Chomhraidhe go tapa agus mealladh na mílte scoláirí ó gach cearn den tír. Bhí sé ina lárionad foghlama, ina chroílár pobail agus ina thaca don Ghaeilge i gceantar a bhí ag streachailt le cultúr an bháid bháin agus le brú ón mBéarla.

Cé gur baineadh “neamhspleáchas” amach in 1922, is í an fhírinne shearbh ná gur thréig an stát an ceantar seo. Trí fhaillí, easpa maoinithe, agus drogall maoin na tíre a athdháileadh go cothrom i dtreo an iarthair, lig an Saorstát don bhreac-Ghaeltacht seo agus cinn eile lena hais dul i léig san fhichiú haois. Nuair a dhún an coláiste in 2017, níorbh aon iontas é, ba thoradh an dúnadh ar na blianta d’imeallú stáit.

Ar an dea-uair, sheas oibrithe deonacha isteach sa bhearna, ag obair go crua chun an foirgneamh a chaomhnú agus athoscailt. Foilsíodh staidéar féidearthachta in 2022, ach fós níl obair thógála tosaithe, agus tá an pobal go fóill ag fanacht ar bheart de réir briathar ón gComhairle Contae agus ón stát.

Tá rialtas Donald Trump tar éis a chogaíocht agus an idirghabháil a threisiú ó ghlac sé cumhacht an bhliain seo caite. Tá líon na n-ionsaithe dróin atá á ndéanamh ag SAM sa Mheán-Oirthear imithe i líonmhaire.

Tá Trump tar éis seasamh gualainn ar ghualainn le Netanyahu agus na billiúin a chur ina threo chun cinedhíothú a chur i gcríoch sa Phalaistín. Tá sé tar éis Nicolás Maduro a fhuadach go mídhleathach. Tá sé tar éis bagairt go heacnamaíoch ar go leor tíortha.

Ní raibh gíog ná míog as ceannairí na hEorpa agus na gníomhartha seo uile ar bun ag Trump. Go deimhin, thacaigh siad le sárú an dlí idirnáisiúnta agus flaithis stáit nuair a d’fháiltigh siad roimh fhuadach Maduro. Ach, anois, iontas na n-iontas, tá bagairt á déanamh aige ar fhlaitheas tíre eile, an Ghraonlainn, atá dar ndóigh faoi smacht coilíneach na Danmhairge. Ach is scéal é sin d’am eile.

Is fiú súil a chaitheamh siar ar an stair, féachaint ar éirigh leis an gcineál cur chuige seo san am a chuaigh thart nuair a bhí “fear láidir”, faisisteach, i gcumhacht ar thír mhór chumhachtach. Is éard atá san fhaisisteachas ná an caipitleachas ag meath. Nuair a bhíonn géarchéim eacnamaíochta sa chaipitleachas éiríonn údarasaíochas as. Tá géarchéim ann i gcóras caipitleach Meiriceá de bharr na héagothromaíochta. 

Níl an córas in ann caighdeán saoil maith, córas leighis cothrom ná fostaíocht bhuan a sholáthar do thomháilteoirí (nó saoránaigh, más maith leat) na tíre a thuilleadh. Is é sin an phríomhchúis ábharaíoch le teacht in inmhe na heite deise i bhfad amach agus Trump i SAM. Tá cúiseanna cultúrtha, polaitiúla agus staire ann chomh maith dár ndóigh, ach is é an bhunfhadhb ná go bhfuil Trump tar éis “freagra” a thabhairt ar an teip seo. Tá sé tar éis bob a bhualadh ar go leor Meiriceánach ag maíomh go dtabharfadh sé dúshlán don chóras seo, cé gur caipitleach díograiseach agus billiúnaí é féin.

Fear eile a thug “freagra” simplí do dhream a bhí ag streachailt go heacnamaíoch i ndiaidh géarchéim chaipitleach dhomhanda, Spealadh Mór na 1930í, ná Adolf Hitler. Chuir Hitler an milleán ar na Giúdaigh go príomha, agus tuigeann muid an toradh a bhí air sin. Ach, níor tháinig Hitler i gcumhacht thar oíche agus níor éirigh leis an Ghearmáin a láidriú go míleata thar oíche ach oiread.

Ba pholasaí é géilleadh chun síthe a chuir an Ríocht Aontaithe agus an Fhrainc chun cinn, agus a bhí ar na cúiseanna ba mhó gur éirigh le Hitler an chuid is mó de Mhór-Roinn na hEorpa a fhorghabháil faoin mbliain 1940.

Theip ar an bpolasaí sin mar go ndearnadh beag is fiú de spriocanna Hitler, níor tuigeadh a straitéis, agus ligeadh don Ghearmáin bonn láidir míleata a chur faoi. Chreid an Ríocht Aontaithe agus an Fhrainc go bhféadfadh an polasaí an tsíocháin a chinntiú, ach a mhalairt a tharla agus spreagadh tuilleadh ionsaithe.

D’eascair an polasaí géilleadh chun síthe as slad an Chéad Chogaidh Dhomhanda, cogadh caipitleach eile. Bhí an Bhreatain agus an Fhrainc, ainneoin gur bhuaigh siad an cogadh le cabhair Mheiriceá, fós ag athfhorbairt go heacnamaíoch agus go sóisialta. Creideadh go bhféadfaí rudaí áirithe a ghéilleadh go Hitler chun coimhlint eile a sheachaint. 

Dá dtabharfaí cead do Hitler “cúiseanna gearáin dlisteanacha” a réiteach, mar shampla leasú a dhéanamh ar Chonradh Versaille, bheadh bonn maith faoin tsíocháin ar an Mór-Roinn. Ach ba é an chiall a bhain Hitler as na lamháltais a tugadh dó ná gur buanna a bhí iontu agus go raibh an Ríocht Aontaithe agus an Fhrainc lag.

Ba bhliain chinniúnach í 1936. Rinne Hitler athmhíleatú ar Dhúiche na Réine. Bhí ceart dlíthiúil ag an bhFrainc idirghabháil a dhéanamh ach bhí siad idir dhá chomhairle. Ba é an chomhairle a thug an Ríocht Aontaithe ná seasamh siar.

D’admhaigh Hitler ar ball go dtarraingeodh sé fórsaí na Naitsithe amach as an gceantar dá mba rud é go ndearna an Fhrainc freasúra a léiriú. Ach, mar a tharla, thug an easpa freagra uchtach dó.

Ba é an Anschluss, aontú na hOstaire leis an nGearmáin, an chéad chor eile in 1938. Arís, níor glacadh aon seasamh ina choinne. Ina dhiaidh sin tharla an eachtra ba náirí, Comhaontú München in 1938.

Ghéill an Fhrainc agus an Ríocht Aontaithe d’éileamh Hitler an Sudentenland a ghabháil ar an tuiscint gurb é sin “an ghabháil dheireanach talaimh” a bheadh aige.

D’fhill Príomhaire na Ríochta Aontaithe, Neville Chamberlain, ar Londain agus d’fhógair gur baineadh amach “síocháin dár ré”. Ach ní raibh baol ar bith, faoin staid sin, go stopfadh Hitler ag leathnú ríogacht, nó reich, na Naitsithe.

Bhris Hitler Comhaontú München an bhliain dár gcionn, 1939, nuair a rinne sé forghabháil ar an gcuid eile den tSeicslóvaic. Ba é seo an tráth ar léiríodh gur teip iomlán a bhí sa pholasaí géilleadh chun síthe. Bhí sé soiléir, ar deireadh thiar thall, nach raibh teorainn le spriocanna Hitler agus nach bhféadfaí idirghabháil a dhéanamh leis. Theastaigh forlámhas uaidh agus b’in sin.

Ach go míleata agus go tíreolaíoch faoin tráth sin bhí an Ghearmáin tar éis leathnú amach, tuilleadh acmhainní a thógáil, agus buntáistí straitéiseacha a chruthú gan fiú urchar amháin a scaoileadh. 

Lagaigh an polasaí géilleadh chun síthe comhghuaillíochtaí a d’fhéadfadh forbairt chomh maith. Chonaic an tAontas Sóivéadach drochsheasamh na Fraince agus na  Ríochta Aontaithe i leith Hitler agus síníodh Comhaontú Molotov-Ribbentrop leis an nGearmáin i Lúnasa 1939, chun am a thabhairt do na Sóivéadaigh a bhfórsaí a réiteach chun cogaidh.

Nuair a chuaigh Hitler isteach sa Pholainn ar an 1 Meán Fómhair 1939, d’fhógair an Ríocht Aontaithe agus an Fhrainc cogadh ar an nGearmáin ar deireadh. Ach faoin tráth sin bhí an Ghearmáin i bhfad ní ba láidre ná mar a bheidís dá dtabharfaí freasúra ceart ón tús.

Theip ar an ngéilleadh chun síthe mar go raibh míthuiscint ann faoi idé-eolaíocht Hitler agus a thoilteanas leas a bhaint as an lámh láidir. Tá an ceacht soiléir. Ní éiríonn leis an ngéilleadh d’iompar bagrach leathnaithe. A mhalairt atá fíor, nuair a ghéilltear tugtar uchtach don té atá ag bagairt.

Shamhlófá ó thuairiscí na mórmheáin go bhfuil gach aon duine i Veiniséala ar mhuin na muice de bharr gur fhuadaigh Stáit Aontaithe Mheiriceá Nicolás Maduro. Tá neart ama tugtha do na Veiniséalaigh a d’fhág an tír agus a chuaigh chun na hEorpa chun a dteachtaireachtaí a chraobhscaoileadh. 

De ghnáth is Veiniséalaigh atá saibhir iad an dream seo, agus tabharfar faoi deara gur Veiniséalaigh gheala iad seachas daoine de dhath nó bundúchasaigh atá i gcoitinne níos boichte agus gan an t-airgead acu dul ar imirce chun na hEorpa. 

Cibé ar bith, ceann de na miotais atá á chraobhscaoileadh ag na Veiniséalaigh shaibhre seo do mheáin cosúil le RTÉ, Dublin Live, The Irish Times agus araile ná go raibh Veiniséala “go breá” sna 1980í agus 90í sular tháinig Hugo Chávez i réim.

Ach dár ndóigh is scéal róshimplí é sin.

Sna 1970í ba stát cíosach bunaithe ar an ola é Veiniséala. Is éard atá i stát cíosach ná stát a bhraitheann ar ioncam ó acmhainn nach gá a tháirgeadh, sa chás seo ola, ach d’fhéadfaí stáit nó codanna de stáit eile a lua sa lá atá inniu ann i dtaobh na tithíochta agus na hola de chomh maith. 

Baineann an uasaicme ioncam nó saibhreas ón tír gan aon rud a chruthú agus ní fhorbraítear tionscail nó talmhaíocht dhúchasach. Braitheann an stát go mór mór ar ábhar a iompórtáil. Ceannaíonn meánaicme na cathrach an t-ábhar seo agus fásann an scoilt idir an chathair agus muintir na tuaithe. Déanann aicme ar leith, an aicme comprador, bainistiú ar an bpróiseas seo, agus fásann caimiléireacht thart ar an stát agus an aicme chéanna. 

I gcás Veiniséala sna 1970í, bhí comhlachtaí ola seachtracha chun cinn. Dhéanfaidís brabús ollmhór as acmhainn na tíre agus d’fhaigheadh sciar beag de mhuintir Veiniséala buntáiste as. Cé gur deineadh an tionscal ola a náisiúnú in 1976, d’fhan na struchtúir mar a bhí, na comhlachtaí ilnáisiúnta ag baint an tsaibhris agus an aicme comprador i mbun bainistiú ar an bpróiseas.

Nuair a chlis ar phraghas na hola go domhanda, tháinig na fadhbanna struchtúrtha i Veiniséala go cnámh na huillinne. Ar an lá a dtugtar Viernes Negro (an Aoine Dhubh) air, thit luch airgeadra na tíre, an bolívar, go leibhéal fíoríseal. 

Mar a deir Javier Corrales ina alt The Politics of Venezuela’s Economic Collapse don Latin American Research Review, a scríobhadh in 1997, scriosadh an miotas gur tír uathúil a bhí i Veiniséala an lá sin. Bhí an tír leochaileach i gcomhthéacs an chaipitleachais dhomhanda, go háirithe de bharr í a bheith go hiomlán spleách ar an ola. Glaonn Corralles “two lost decades” ar an bhfiche bliain i ndiaidh 1983.

Sna 1980í chuaigh an boilsciú in airde, thit an táirgiúlacht san Iarthar, agus bhí na milliúin daoine dífhostaithe. I Meiriceá Theas, sa mhullach air sin, bhí géarchéim fiacha i go leor tíortha. De bharr go raibh Veiniséala ag díol ola le tíortha an domhain, bhí baol ollmhór ann don tír.

D’ardaigh Paul Volcker, a bhí i gceannas ar an mBanc Cúlchiste Feidearálach i Meiriceá, na rátaí úis chun dul i ngleic leis an mboilsciú. Ach d’ardaigh rátaí úis i ndeisceart an domhain chomh maith, rud nach raibh na tíortha sin in acmhainn a íoc. D’fhás fiacha na dtíortha go mór, chuaigh caipiteal thar lear, agus cuireadh an t-airgeadra faoi bhrú ollmhór. Sa chaoi seo, ba ghéarchéim é seo a tharla sna tíortha caipitleacha imeallacha. Cuireadh uallach an choigeartaithe dhomhanda ar na geilleagair spleácha.

I Veiniséala féin bhí an córas polaitiúil bunaithe ar na cíosanna as ola a dháileadh. Glaodh an punto fijo ar an socrú seo agus bhí an dá pháirtí Acción Democrática agus COPEI i gcumhacht. Nuair a thit an t-ioncam sin, níorbh ann do rogha eile idé-eolaíoch ná eacnamaíoch. Thit na rátaí pá, d’ardaigh an boilsciú agus d’fhás an bhochtaineacht as cuimse. Faoi dheireadh na 1980í, bhí an pobal dubh dóite leis an stát agus an córas polaitiúil mar a bhí.

Tháinig buille maraithe na muice in 1989, nuair a chuir an tUachtarán Carlos Adrés Pérez clár coigeartaithe nualiobrálach i bhfeidhm. Ba é seo comhthoil Washington. Bhrúigh státchiste na Stát Aontaithe, an Ciste Airgeadaíochta Domhanda agus an Banc Domhanda an coigeartú seo ar thíortha ar nós Veiniséala.

Mar is eol dúinn in Éirinn, i ndiaidh 2008, an toradh a bhí ar an bplean ná gur gearradh fóirdheontais, déanadh príobháidiú ar chomhlachtaí stáit, agus cuireadh an dírialáil ar mhaithe le gnólachtaí móra i bhfeidhm. Dúradh ag an am gur “nuachóiriú” a bhí anseo, ach is polasaithe déine ón mbarr anuas a bhí i gceist i Veiniséala na 1980í agus 1990í agus in Éirinn idir 2010 agus 2020.

Nuair a baineadh na fóirdheontais den bhreosla agus cúrsaí iompair i Veiniséala, d’éirigh lucht na cathrach amach i gcoinne an rialtais, éirí amach ar ar glaodh an Caracazo a tharla in 1989. Chuir an stát caipitlíoch an t-éirí amach faoi chois agus meastar go bhfuair tuairim is 5,000 duine bás.

Sna 1990í threisigh an chíor thuathail i Veiniséala, lena n-áirítear an ghéarchéim bhainc, tuilleadh fáis ar an éagothromaíocht, agus cliseadh an dá pháirtí pholaitiúla thraidisiúnta. 

Is sa chomhthéacs sin, comhthéacs ina raibh Veiniséala faoi chois ag fórsaí caipitlíocha agus impiriúlacha domhanda agus é ag braith go hiomlán ar an ola, inar tháinig Hugo Chávez i gcumhacht, go daonlathach, in 2002.

Ná ligimis do na Veiniséalaigh is saibhre, a bhfuil an deis acu saol níos fearr a aimsiú thar lear agus smachtbhannaí Stáit Aontaithe Mheiriceá ag brú síos ar a dtír, an stair a lúbadh agus íomhá rómánsach den tréimhse roimh an Réabhlóid Bholavarach a chraobhscaoileadh go mímhacánta nó go haineolach isteach san allagar.

Sna blianta roimh an iarracht ar coup in 2002 i Veiniséala, d’éirigh leis an Réabhlóid Bholavarach an bhochtaineacht sa tír a laghdú go mór. Baineadh sin amach tríd an teacht isteach ón ola, a bhí i seilbh lucht an rachmais go dtí sin, a chur i dtreo na mbochtán.

Leathnaigh rialtas Hugo Chávez an rochtain a bhí ag na bochtáin ar na córais sláinte agus oideachas go mór. Cuireadh dochtúirí, ionaid sláinte, cláir litearthachta agus cláir bhia ar lacáiste isteach sna barrios a bhí imeallaithe le fada ag uasaicme de shliocht coilíneach na tíre.

Rinneadh leathnú chomh maith ar an rannpháirtíocht pholaitiúil. Ghlac comhairlí pobail agus eagraíochtaí ón mbun aníos an lucht oibre agus na bochtáin isteach i bpróiseas ina raibh cinntí poiblí le déanamh acu den chéad uair i stair na tíre. Thug an dul chun cinn seo spreagadh do ghnáthdhaoine dúshlán a thabhairt don seanréimeas olagarcach agus cuireadh bonn ní ba láidre faoin réabhlóid.

Mar sin féin, bhí sciar de mhuintir na tíre, an mionlach saibhir a raibh ionadaíocht acu sa fhreasúra polaitiúil, ann i gcónaí. Níor cuireadh an ruaig orthu mar a deineadh le linn na réabhlóide i gCúba. 

Ar an 11 Aibreán 2002 rinne an freasúra mórshiúl ar Miraflores, foirgneamh rialtas Veiniséala. Ní agóid chun míshástacht a léiriú leis an rialtas a bhí i gceist, ach iarracht an daonlathas a iompú bunoscionn tríd an lámh láidir, claontacht na meán, agus comhordú na scothaicmí.

Léirigh eachtraí an lae sin na deighiltí soiléire aicmeacha a bhí ann go fóill sa tír, deighiltí a ndearna na cuntais oifigiúla agus Iartharacha ar an tír neamhaird dóibh.

Léiríonn ráitis an fhreasúra ón am na scoilteanna céanna. Dúirt ceannaire amháin ag an am “nach féidir linn cead a gcinn a thabhairt do rialtas na mbochtán seo an tír a scriosadh”. Is éard a bhí i gceist leis an “tír” sa chás sin, más ea, ná an mionlach a raibh seilbh acu ar an gcumhacht eacnamaíochta agus pholaitiúil le fada, seachas an móramh a thacaigh le Chávez.

Chothaigh uasaicme Veiniséala miotas ar feadh na mblianta gur tír gan aicmí í, ina raibh gach éinne aontaithe, Veiniséala. Dúradh i ráiteas oifigiúil amháin ón am gur “tír aontaithe í Veiniséala a dhiúltaíonn don easaontas”. Ach ba bhréag é sin.

Thuig an lucht oibre agus na bochtáin a d’fhulaing faoin nualiobrálachas, an titim ar a bpá agus an cur faoi chois ó na 1970í ar aghaidh gur cleas a bhí san “aontacht” chun iad a choinneáil ina dtost.

Ar lá an coup, bhog an freasúra an mhórshiúl ó sprioc ceanncheathrú an PDVSA (an comhlacht stáit ola), i dtreo phálás an uachtaráin gan choinne gan chead. Mhaígh cinnirí an fhreasúra gur gníomh riachtanach a bhí ann chun “an daonlathas a tharrtháil”.

Ghabh oifigigh shinsearacha san arm Chávez. Agus nuair a ghlac Pedro Carmona cumhacht ina áit chuir sé deireadh leis an gComhdháil Náisiúnta, an Chúirt Uachtarach, agus gach údarás tofa sa tír. Dúirt sé “nach raibh na hinstitiúidí ag feidhmiú”, ach i ndáiríre ní raibh siad ag glacadh lena orduithe.

Rinne na meáin phríobháideacha ceiliúradh ar an coup. D’fhógair craoltóir amháin gur “bhain Veiniséala saoirse amach”. Ach céard uaidh a baineadh an tsaoirse? Ón gcéad rialtas ar feadh na mblianta a bhí sásta seasamh ar son na mbochtán agus an lucht oibre? Ó Hugo Chávez, uachtarán a toghadh le tacaíocht ollmhór ó na barrios? Ó thionscadal polaitiúil a thug dúshlán do phribhléid an tseanréimis.

Ní raibh an móramh sásta glacadh leis an coup. Rinneadh na deicheanna de mhílte a shlógadh: gnáthdhaoine, oibrithe, trádálaithe bochta, ógánaigh dhífhostaithe agus grúpaí pobail. D’éiligh siad go dtabharfaí ar ais a n-uachtarán agus an rosc “Queremos a Chávez” (táimid ag iarraidh Chávez) acu.

Murab ionann agus slógadh an fhreasúra a ndearnadh pleanáil air ón mbarr anuas le tacaíocht na bPoncánach, tharla an slógadh ar son Chávez ón mbun aníos ar bhealach nádúrtha. Mar a dúirt duine de lucht na Chávismos, “bhain siad ár vóta dínn. Tháinig muid chun é a ghlacadh ar ais”.

Bhí an t-arm scoilte ar bhonn aicme chomh maith. Cé gur thacaigh roinnt oifigigh shinsearacha le lucht an rachmais, dhiúltaigh oifigigh ag an meánleibhéal agus na gnáthshaighdiúirí tacú leis an coup.

D’áitigh oifigeach amháin ag an am go raibh “na daoine ag seasamh le Chávez, agus go bhfuil muidne ag seasamh leis na daoine.”

Scaoileadh saor Chávez roinnt laethanta ina dhiaidh sin ar an 14 Aibreán. Ní trí thimpiste nó míorúilt éigin a tharla sé sin, ba thoradh é ar an slógadh daonlathach, freasúra na n-institiúidí, agus titim an coup a bhí gan dlisteanacht gan tacaíocht lasmuigh de sheomraí boird an fhreasúra agus na meáin phríobháideacha. 

Theastaigh ón bhfreasúra neamhaird a dhéanamh den scoilt aicmeach, ag maíomh gur “chum” Chávez é, agus ba straitéis pholaitiúil an méid sin, straitéis ar theip air. Luaigh urlabhraí amháin ag an am nach “raibh aon aicmí i Veiniséala, chruthaigh Chávez iad”.

Ach truflais a bhí ina leithéid de ráiteas do na bochtáin a thuig an bhochtaineacht, a bhí imeallaithe, agus a d’fhulaing de bharr na héagothroime le fada. Tá cuntas ar coup 2002 le fáil sa chlár faisnéise Éireannach, The Revolution Will Not Be Televised (2003), a léiríonn an comhordú a rinne na meáin, codanna den arm agus na héilítigh chun cumhacht a ghoid go mídhleathach ó Chávez.

Fuair Chávez bás den ailse in 2013 agus tháinig Nicolás Maduro i gcomharbas air. Ach bhí an dul chun cinn a deineadh in athdháileadh maoine bunaithe i gcónaí ar acmhainn amháin, an ola, rud a d’fhág an tír lag i gcoinne iarrachtaí na bPoncánach an réabhlóid a scrios.

Níor deineadh na struchtúir tháirgiúlachta a chur i seilbh an mhóraimh ná an ruaig a chuir ar lucht an rachmais dúchasach, aicme na compradors, a bhí de shíor ag iarraidh coup eile a chur ar bun.

Nuair a thit praghas na hola, b’fhadhb ollmhór é sin do Maduro a bhí i bhfeighil ar stát a bhí lárnaithe go mór. Bhraith sé ar an smacht agus ar thuilleadh airgid a chur isteach sa chóras, fad is a bhí ról na n-institiúidí ag éirí níos laige.

Chuir Stáit Aontaithe Mheiriceá smachtbhannaí níos tréine i bhfeidhm ó 2022 i leith go háirithe, rud a rinne níos mó daoine ní ba bhoichte fós. Dá dheasca seo tháinig scoilt ar bhunús tacaíochta na réabhlóide agus cothaíodh tuilleadh den eisimirce.

Le fuadach Maduro le seachtain anuas beidh le feiceáil cé a thiocfaidh i gcomharbas air. An slógfaidh na daoine ar son na réabhlóide nó an gcuirfear toghcháin ar bun ina gcuirfear puipéad de chuid Stát Aontaithe Mheiriceá i gcumhacht?

Leis na Stáit Aontaithe ag cur srian mhídhleathach amuigh sa mhuir ar phríomhacmhainn Veiniséala, an ola, ar nós foghlaithe mara tá sé deacair a shamhlú conas is féidir le geilleagar Veiniséala agus leis an réabhlóid teacht aniar.

Mo náire an “pobal idirnáisiúnta” atá ag tabhairt cead a gcinn do Stáit Aontaithe Mheiriceá an dlí idirnáisiúnta a bhriseadh go dalba. Tá Trump imithe as a mheabhair leis an gcumhacht agus is cosúil go mbeidh impleachtaí ann do Chúba agus b’fhéidir fiú an Ghraonlainn roimh i bhfad.

In áit Dhúnghaois Monroe tá Dúnghaois Donroe, atá níos doshrianta fós. Ní mór seasamh le cosmhuintir Veiniséala in am seo an ghátair dóibh.

Faoi fhómhar na bliana 1911 bhí ríshliocht Qing sa tSín ar an dé deiridh. Bhí réabhlóid ar na bacáin in Wuchang, atá ar cheann de na trí chathair in Wuhan, áit a raibh grúpaí ar nós an Chumainn Fhorásaigh agus an Chumainn Litríochta i mbun comhcheilge chun ionsaí a dhéanamh ar mhonarcacht Manchu a bhí i gceannas ó na 1640í i leith.

Intleachtóirí ab ea na gníomhaithe a bhí dubh dóite leis an díospóireacht agus ar theastaigh uathu éirí amach armtha a chur ar bun.

Tharla éirithe amach i gcoinne Qing roimhe seo, an uair dheireanach ag Dumha an Bhlátha Bhuí in Aibreán na bliana 1911, ach theip orthu. Bhuail na réabhlóidithe ag cruinniú i mí Mheán Fómhair agus socraíodh ar éirí amach a chur ar bun d’Fhéile Lár an Fhómhair, ach cuireadh moill air go dtí níos déanaí sa mhí.

Lean na réabhlóidithe orthu ag tógáil buamaí i gceantar de Wuchang a bhí faoi smacht na Rúise, rud a thug cosaint áirithe dóibh ó údaráis Qing.

Ar oíche an 9 Deireadh Fómhair tharla tubaiste do na réabhlóidithe nuair a phléasc ceann de na buamaí trí thimpiste. Bhí póilíní an cheantair ar an láthair roimh i bhfad agus i dteannta damáiste na pléisce tháinig siad ar bholscaireacht, pleananna don éirí amach agus liostaí ballraíochta na réabhlóidithe.

Cé go raibh an ceantar lasmuigh de dhlínse Qing, thug na póilíní an fhianaise do na hoifigigh Qing go sciobtha. An mhaidin dár gcionn rinne údaráis Qing ruathair ar thithe na réabhlóidithe, gabhadh na dosaenacha acu, agus cuireadh triúr acu chun báis.

Go híorónta, malairt de thoradh a bhí ar intinn oifigigh Qing a bhí ag déanamh cos ar bolg ar fad. Lasadh splanc an éirí amach.

Chabhraigh ceann d’iarrachtaí nuachóirithe Qing dúshraith don réabhlóid a leagan. Ó 1905 ar aghaidh bhí an ríshliocht ag neartú a fhórsaí armtha agus é mar aidhm acu arm nua-aimseartha agus gairmiúil le traenáil i modhanna eolaíochta agus teicneolaíochta an Iarthair.

Mar a mhíníonn Ed McCord ina leabhar, The Power of the Gun, is í an aidhm a bhí ag an oideachas míleata gairmiúlacht na n-oifigeach a fheabhsú agus litearthacht na saighdiúirí a mhéadú. Den chéad uair, chreid mic na gclann uasaicmeach gur rud measúil a bhí i ngairm san arm.

Ach bhí toradh nach mbeifí ag súil leis ag na hathchóirithe seo. I scoileanna míleata sa tSín agus sa tSeapáin tumadh mic léinn i smaointeoireacht a cheistigh údarás Qing.  Chreid go leor acu go raibh gá go dtitfeadh monarcacht Manchu chun go láidreofaí an tSín.

Ó tharla gur buaileadh ríshliocht Qing in aghaidh na Seapáine in1894, Comhghuaillíocht na nOcht Náisiún in 1900 agus easpa cosanta a tugadh sa Chogadh Rúis-Seapánach in 1905, bhí bunús láidir ag an tuairim sin. Faoin mbliain 1911, agus cé gur cruthaíodh é chun an ríshliocht a chosaint, bhí an tArm Nua réidh le héirí amach.

Nuair a rinne oifigigh Qing na hamhrasáin a ghabháil i ndiaidh na pléisce ar an 9 Deireadh Fómhair thuig na saighdiúirí réabhlóideacha go raibh siad i mbaol. Chreid na saighdiúirí go ngabhfaí iad agus go gcuirfí chun báis go leor acu agus b’éigean dóibh gníomhú ar an bpointe boise.

Ar oíche an 10 Deireadh Fómhair chuaigh saighdiúirí an Airm Nua i mbun ceannairce. Chuir réabhlóidithe éadaí bána ar a gcuid airm chun go n-aithneofaí iad agus ghlacadar smacht ar láithreacha tábhachtacha míleata rialtais agus armlanna.

Theith an seanascal agus na ceannasaithe ba shinsearaí. Faoin mhaidin dár gcionn bhí Wuchang faoi smacht na reibiliúnach. Laistigh de roinnt laethanta bhí réigiún iomlán Wuhan faoina smacht.

Éifeacht na ndúradán a bhí ag Éirí Amach Wuchang i gcomhthéacs níos leithne na Síne. D’fhógair cúige i ndiaidh cúige saoirse ó Qing tar éis an éirí amach. Bhí tús le Réabhlóid Xinhai, a ainmníodh i ndiaidh na bliana 1911 ar an bhféilire Síneach.

Mar a tharla sé, ní raibh an té is mó a samhlaíodh leis an réabhlóid, Sun Yat-sen, fiú sa tSín ag an am. Le blianta fada, bhí Sun chun cinn i ngluaiseachtaí i gcoinne Qing, bhí lámh aige i mbunú gluaiseachtaí réabhlóideacha, agus in iarrachtaí ar éirithe amach, iarrachtaí ar theip orthu.

I mí Dheireadh Fómhair 1911, bhí Sun in Denver, Colorado, agus é i mbun maoiniú a fháil i measc an phobail Shínigh i Stáit Aontaithe Mheiriceá a bhí tar éis fulaingt de bharr an chiníochais sa tír sin le fada. 

Agus é ina shuí in Óstán an Pháláis Dhoinn léigh Sun faoi Éirí Amach Wuchang sa nuachtán. Thuig sé go raibh tús curtha leis an éirí amach a raibh sé ag obair ar a shon le fada agus chuaigh sé i mbun a thurais chun filleadh ar an tSín a phleanáil.

Ar an mbealach abhaile dó thug sé cuairt ar ardchathracha na hEorpa chun gealltanais a fháil ó na mórchumhachtaí go bhfanfaidís neodrach faoin éirí amach. Agus na gealltanais faighte aige d’fhill sé ar an tSín i dtreo dheireadh mhí na Nollag.

Tháinig Sun i láthair in Guangzhou ar an 25 Nollaig 1911 agus seachtain ina dhiaidh sin toghadh é mar uachtarán sealadach Phoblacht na Síne. D’éirigh an t-impire deireanach Qing, Puyi, as an gcoróin go foirmiúil i Márta na bliana 1912, rud a chuir deireadh le níos mó ná 250 bliain de riail Manchu agus 2,000 bliain de mhonarcacht impiriúlach.

Cé gur cor cinniúnach a bhí i réabhlóid 1911, níor dheireadh an scéil é. Sna blianta ina dhiaidh sin bhí deacrachtaí ag an bpoblacht nua le taoisigh chogaidh áitiúla, bagairtí ó thíortha eachtrannacha, agus an scoilteadh polaitiúil.

Ach léiríonn bunús na réabhlóide a dheacair is atá sé cúrsaí a thuar. Theip ar shraith iarrachtaí deireadh a chur leis an Qing, in 1903, 1907 agus 1910. Ach de bharr na pléisce a tharla an oíche chinniúnach sin, thit sraith imeachtaí amach a d’athraigh stair na Síne.

Léiríonn Éirí Amach Wuchang nach dtarlaíonn réabhlóidí de bharr na pleanála foirfe i gcónaí, ach is féidir leo tarlú de bharr eachtraí fánacha agus an mhisnigh. Tháinig na blianta den fhrustrachas, eagrúchán agus idé-eolaíocht le chéile in am an ghátair. Athraíodh an tSín go buan, ó impireacht go poblacht, agus bheadh lorg na réabhlóide le brath ar feadh na mblianta.

Bhí tionchar nach beag ag an mbata scóir ar chinniúint na Gaeilge. Bata thart ar throigh ar fhad agus eangaí beaga air a bhí ann de ghnáth. Ach níorbh aon ghnáthghléas seomra ranga é an bata scóir. Arm smachta ab ea é.

Gach aon uair a bheirtí ar pháiste ag caint Gaeilge chuirtí eang, nó scór, ar an adhmad. Ag deireadh an lae thugtaí léasadh don pháiste ag brath ar an líon uaireanta a labhraíodh Gaeilge. Mar shampla, dá mba rud é gur rugadh orthu sé huaire, sé léasadh a bheadh ag dul dóibh.

Ba choir í an teanga de bharr an bhata scóir. Do dhaltaí i gConamara, Ciarraí, Corcaigh agus áiteanna eile san iarthar go príomha, nascadh an Ghaeilge leis an náire agus an phian. Bhí an polasaí soiléir; ba é Béarla teanga an ghradaim agus ba í an Ghaeilge teanga na mbochtán agus na “sclábhaithe”.

Chonaic an máinlia agus scríbhneoir Sir William Wilde, athair Oscar Wilde, an próiseas a bhain leis an mbata scóir agus é ag taisteal sna 1850í. Agus é gar do Loch Eidhneach i gConamara chonaic sé buachaillín óg ocht mbliana d’aois ag cogarnach lena dheirfiúr i nGaeilge.

Ach nuair a chonaic a athair é baineadh geit as agus stop sé á labhairt, “agus an chuma air go raibh botún uafásach déanta aige”, dár le Wilde. Tharraing an t-athair bata beag a bhí crochta timpeall mhuineál an pháiste amach óna éadaí agus ghearr scór úr ann. 

Nuair a ceistíodh an t-athair faoi seo, mhaígh sé;

“tá grá agam don Ghaeilge … is é teanga ársa na tíre agus an tseanré é … ach ní mór do na páistí oideachas a bheith acu, agus de bharr nach múintear aon Ghaeilge sna Scoileanna Náisiúnta, ní mór domsa é seo a dhéanamh, chun iad a ghríosú i dtreo an Bhéarla”

Bhí an t-athair, a labhair Gaeilge é féin, tar éis ról a ghlacadh sa tionscadal coilíneach chun an Béarla a chuir in áit na Gaeilge.

Cé nár thug córas na Scoileanna Náisiúnta a bunaíodh in 1831 cead go ndéanfaí an Ghaeilge a léasadh amach as páistí, níor tugadh cead an teanga a mhúineadh mar ábhar go dtí 1878. Fiú nuair a tugadh cead, ba go drogallach a tugadh é.

Cruthaíodh comhthéacs ina raibh an Ghaeilge naimhdeach agus dá bharr sin bhí an pionós agus an náire chun cinn sa seomra ranga chun é a chuir faoi chois.

Bhí ról ag na tuismitheoirí sa phróiseas seo. Is cuimhin le bailitheoir amháin ó Bhailiúchán na Scol ó na 1930í gur chreid tuismitheoirí i gCo. an Chláir le linn an naoú haois déag go raibh gá “beagáinín Béarla briste” a bheith ag duine chun dul amach sa domhan mór agus, ar an lámh eile de, nárbh ionann Gaeilge “ach gibiris sclábhaithe”

Is cuimhin le Thomas Concannon, eagraí le Conradh na Gaeilge, go raibh na múinteoirí ag tacú leis an gcóras céanna. D’áitigh Concannon ar An Claidheamh Soluis go bhfuair sé “go leor greadadh” ón múinteoir a bhí aige ar Inis Meáin sna 1880dí, de bharr gur labhair sé “an t-aon teanga a bhí ar a thoil aige”. Shéan an múinteoir go láidir go raibh an bata scóir in úsáid aige, rud a léirigh b’fhéidir go raibh náire áirithe ag baint le húsáid an bhata faoi thús an fichiú haois agus ré na hAthbheochana.

Mar sin féin, bhí roinnt mhaith cuntas ón mbéaloideas a bhí ag teacht lena chéile i ngeall ar an mbata scóir. I roinnt scoileanna, chrochfaí bata scóir pearsanta do gach páiste ar an mballa lena n-ainm in aice leis, léiriú poiblí ar an “gcoir”. I gcuntas amháin ó Luimneach luaitear sraitheanna de na bataí scóir agus eangaí orthu. I gceantair eile, d’iompar páistí iad ar a muineál.

Cruthaíodh náire agus smál ar an bpáiste agus cuireadh isteach ar a gcuid cumais teangeolaíochta. Léirigh cuntas amháin ó David O’Callaghan ó Inis Meáin go raibh roinnt páistí sna 1880í a bhí idir ocht agus deich mbliana d’aois “a raibh an chuma air nach raibh teanga ar bith acu. Bhí faitíos orthu Gaeilge a labhairt thart ar a dtuismitheoirí, agus ní raibh Béarla sealbhaithe acu” ach oiread.

Dár ndóigh, níorbh eisceacht a bhí in Éirinn mar a bhain sé le cleachtais den chineál seo. D’úsáidtí cleachtais den sórt céanna chun an ruaig a chuir ar theangacha dúchasacha i dtíortha eile a ndearnadh coilíniú orthu.

Sa Bhreatain Bheag, b’éigean do pháistí an Welsh Not a iompar; d’aistrítí an píosa adhmaid idir na páistí i rith an lae de réir mar a bheirtí orthu ag labhairt Breatnaise. Ba é an páiste a raobj an rud acu ag deireadh an lae a fuair an léasadh.

Sa Bhriotáin, d’úsáidtí bróg adhmad ar a glaodh sabot air. Sa Chéinia, is cuimhin leis an scríbhneoir díchoilínithe Ngugi wa Thiong’o gurb éigean do pháistí comharthaí a chrochadh timpeall a muiníl a náirigh iad.

In Éirinn, bhí íomhá an bhata mar ghléas frith-Ghaeilge láidir ón naoú haois déag. Chreid leithéidí an Easpaig Seán Mac Éil gur iad “reilig na Gaeilge” na scoileanna. Dár le The Nation dá bhféadfá na scoileanna “a athmhúnlú i spiorad fíornáisiúnta, bheadh dóchas ann go slánófaí Éire”.

Faoi thús an fhichiú haois bhí an bata scóir ina chnámh spairne do náisiúnaigh agus lucht na hAthbheochana, cé go raibh cúiseanna sochtheangeolaíochta eile leis an iompú teanga cé is moite de na scoileanna náisiúnta agus an leas a baineadh as an mbata féin.

Leagadh go leor béime ar Ghaelú na scoileanna sna 1920í agus is cosúil go raibh baint ag an tuiscint seo, tuiscint ina raibh ról lárnach ag an mbata scóir ann, leis an bpolasaí céanna.

Áitíonn leithéidí Thomáis Mhic Shíomóin go raibh tionchar níos mó ag iompú teanga ná na tionchair theangeolaíochta amháin. Aithníonn sé gur fágadh “oidhreacht tráma dhomhain síceolaíoch” chomh maith. Cothaíodh an náire, an féinfhuath agus an easpa spéise san fhéiniúlacht a mhair ar feadh na glún. 

Mar sin féin, ainneoin úsáid an bhata agus an iompaithe teanga, maireann an Ghaeilge go fóill. Cé nach príomhtheanga na tíre í, go fóill, is gné thábhachtach dár bhféiniúlacht pobail í, a ndéanann clanna, gníomhaithe agus eagraíochtaí a chaomhnú agus a leathnú.

Léiríonn an chuimhne atá ag daoine go fóill ar an mbata scóir, bíodh sin ar líne ar na meáin shóisialta nó sna healaíona agus sa litríocht, gur fágadh lorg dá bharr. Ag an am céanna, tá an teanga agus an cultúr a rinneadh iarracht í a chuir faoi chois leis an mbata céanna ann go fóill.

Rugadh Louis Jean Joseph Charles Blanc ar an 29 Deireadh Fómhair sa bhliain 1811. Rugadh é i Maidrid na Spáinne agus ba as an Fhrainc dá tuismitheoirí. Ba ardchigire airgeadais faoi Joseph Bonaparte, dearthár Napoleón, é a athair.

I ndiaidh titim mhuintir Bonaparte, bhog clann Blanc ar ais chun na Fraince. Bhí tionchar ag an gcíor thuathail pholaitiúil agus an deoraíocht ar smaointeoireacht Blanc. Rinne Blanc staidéir ar an dlí i bPáras, ach mar gheall ar an mbochtaineacht agus cur faoi chois polaitiúil spreagadh é i dtreo na hiriseoireachta agus na critice sóisialta.

Bhí Blanc i measc na sóisialaithe luatha “Útóipeacha” sa Fhrainc. Ina saothar ón mbliain 1839-40, L’Organisation du travail, d’áitigh sé go raibh an iomaíocht a bhí lárnach sa tsochaí chaipitlíoch ag cothú na hainnise forleithne.

Bhí iad siúd a bhí lag á gcur faoi chois fad is a bhí lucht an rachmais ag déanamh go maith. Chun seo a chur ina cheart, mhol Blanc go gcabhródh an stát le bunú fiontar comharchumannach, nó “ceardlanna sóisialta faoi stiúir oibrithe, áit a mbeadh oibrithe a mbeadh an cumas acu i mbun saothair, agus daoine nach raibh sé ar a gcumas acu obair a thuilleadh i dteideal cúnaimh nó íocaíochtaí.

Is é ceann de na friotail is cáiliúla uaidh ná, “ó gach duine de réir a chumais, do gach duine de réir a riachtanas.” Níorbh aon idéalachas fileata é seo do Blanc, ach múnla coincréiteach; dhéanfadh comharchumainn le tacaíocht ón stát an fhostaíocht, dínit na n-oibrithe , agus dáileadh acmhainní níos cothromaí a chinntiú.

Nuair a bhain Réabhlóid Fheabhra 1848 bua amach i gcoinne Mhonarcacht mhí Iúil na Fraince, bhí an chumhacht pholaitiúil ag Blanc. Rinneadh ball den Rialtas Sealadach é agus bhí sé i gceannas ar Choimisiún na hOibre. D’éirigh le ceann dá chéad rún nuair a d’aontaigh an rialtas “go gcinnteofaí slí bheatha na n-oibrithe tríd an obair”.

Faoi thionchar Blanc bunaíodh na Ceardlanna Náisiúnta. Rinne na ceardlanna obair a thairiscint ar dhaoine dífhostaithe, go háirithe ar thionscadal móra poiblí, agus cuireadh smaointe comharchumannacha Blanc i bhfeidhm.

Ach bhí ró-éileamh ar na hoibrithe agus níor cuireadh a dhóthain maoinithe ar fáil dóibh. Le linn éirí amach “Laethanta mhíí an Mheithimh” rinne an rialtas cos ar bolg ar na hoibreacha. Cuireadh an milleán ar Blanc agus b’éigean dó teitheadh go Sasana.

D’fhan Blanc i Sasana go dtí titim an Dara Impireacht in 1870. Nuair a d’fhill sé ar an bhFrainc toghadh é chuig an gComhdháil Náisiúnta. Lean sé leis ag labhairt ar son na gceart oibrithe, leasuithe sóisialta, cearta vótála do chách, agus an prionsabal go raibh freagracht ar an stát fostaíocht a chothú.

Bhásaigh sé i Nollaig na bliana 1882 in Cannes.

Cé nár éirigh lena thionscadail ar fad, bhí lorg ollmhór ag a fhís; an stát leasa sóisialaí, coincheap “an ceart chun oibre”, ról na gcomharchumann agus ceardlanna sóisialta, agus an tuairim go mbaineann an tsaoirse pholaitiúil leis an gceart sóisialta agus eacnamaíoch chomh maith.

Ba oideachasóir ceannródaíoch i dTír na mBascach le linn an fhichiú haois í Elbira Zipitria Irastorza (1906-1982). Le linn tréimhse a raibh an Bhascais faoi chois, rinne Zipitria an teanga a athbheochan trí líonra scoileanna baile a bhunú. 

D’fhás Zipitria aníoss in Donostia (San Sebastián i Spáinnis). Thug sí faoi chúrsa ábhar oidí nuair a bhí sí 16, agus bhain sí a céim amach in 1926. Ghlac sí post i scoil Koruko Andre Mariaren Ikastetxea áit ar mhúin sí páistí 6 bhliain d’aois. 

Bhí spéis aici i gcúrsaí polaitíochta agus cultúrtha chomh maith. Ghlac sí ballraíocht i gcumann na mban i bPáirtí Náisiúnta na mBascach, a raibh sí mar rúnaí de ó 1934 ar aghaidh. Bhí sí mar bhall de Euskaltzaleak, eagraíocht ghnímh ar son na Bascaise, agus Eusko Ikaskuntza, cumann an léinn Bhascaigh.

Bhog sí chun na Fraince le linn Chogadh Cathartha na Spáinne, ach d’fhill sí ar Donostia i ndiaidh an chogaidh in 1939. In 1943, thosaigh sí ag múineadh páistí ina dtithe féin ar feadh tamaill. Bhunaigh sí rang beag páistí ina teach féin in 1946. Bhunaigh sí an chéad ikastola, nó scoil bhaile Bascaise, sa bhliain 1956 in Donostia agus, sna blianta ina dhiaidh sin, leathnaigh sí na scoileanna sna cúigí Bascacha eile.

Reáchtáladh na ranganna sna scoileanna seo thart ar an mbord cistine agus na páistí suite ann ar nós clainne. D’éirigh chomh maith sin leis an modh seo, gur úsáideadh é chun daoine fásta a mhúineadh ina dhiaidh sin. Bhunaigh comhghleacaithe le Zipitria ar nós Xabier Peña, María Ángeles Garai, Juliana Berrojalbiz agus Tere Rotaetze roinnt mhaith scoileanna ikastola chomh maith agus mhúin siad iontu.

Sna 1960í bunaíodh 71 scoil i mbailte agus cathracha dátheangacha Thír na mBascach, cé go raibh sé mídhleathach a leithéid a dhéanamh. Ach bhí an t-éileamh ann i measc phobal na mBascach agus ní raibh na húdaráis Spáinneacha in ann na scoileanna a chur faoi chois. Chun a náire a sheachaint, bheartaigh na húdaráis stádas dleathúil mar scoileanna eaglaise a thabhairt do na ikastolas. 

Tugadh cead oifigiúil don scoil Orixe Ikastola sa bhliain 1970 in Donostia. Cé nach bhfaigheann siad maoiniú stáit, aithnítear na ikastolas mar chuid den chóras scolaíochta poiblí i dTír na mBascach (an chuid atá i stát na Spáinne) sa lá atá inniu ann.

Tá a múnla féin oideachais, ar a nglaoitear an “oideolaíocht fhorásach”, ag na ikastolas, atá dírithe ar an gcuraclam Bascaise agus béim láidir ann ar an ilteangachas chomh maith. Tá 114 ikastola ann faoi láthair, ina bhfuil 4,500 múinteoir ag múineadh, 500 oibrí, agus breis agus 50,000 páiste ag foghlaim. Tá ionchur ag tuismitheoirí na bpáistí sa ghluaiseacht agus an formhór mór acu mar chuid de chomharchumann a reáchtálann na scoileanna.

Chuaigh Elbira Zipitria ar scor ó scoil Orixe in 1971 agus í 75 bliain. Bhí sí in ísle bhí in amanna i gcaitheamh a saoil de bharr na géarleanúna a deineadh uirthi de bharr gur gníomhaire agus múinteoir Bascaise a bhí inti. Mar sin féin, leag sí dúshraith shuntasach don teanga a bhí mar bhunchloch don athbheochan sa tír. Fuair sí bás in Donostia in 1982.

Chuaigh an Dr. Kathleen Lynn ar shlí na fírinne an tráth seo bliana sa bhliain 1955. Ba dhochtúir leighis agus gníomhaí polaitiúil í Lynn, a rugadh ar an 28 Eanáir 1874 i Mullach Faraidh, gar do Chill Ala i gCo. Mhaigh Eo. Ba í Kathleen an dara hiníon a rugadh. Bhí beirt deirfiúracha agus deartháir amháin aici agus ba é Robert Lynn, ministir de chuid Eaglais na hÉireann, agus Catherine Lynn a tuismitheoirí.

D’ainneoin go raibh sí gaolta leis an uasaicme agus gur fhás sí aníos go compordach, chaith sí a gairm ag plé leo siúd a bhí ar an ngannchuid. Is cosúil go raibh tionchar ag an mbochtaineacht agus gníomhaíocht talún a bhí le sonrú i gCo. Mhaigh Eo agus í ina páiste uirthi, óir theastaigh uaithi teacht ar réiteach polaitiúil agus pragmatach ar an gcruatan.

Fuair sí a hoideachas i Manchain agus Düsseldorf, agus ina dhiaidh sin d’fhreastail sí ar Choláiste Alexandra i mBaile Átha Cliath. Bhain sí céim ó Shráid Cecilia, scoil leighis na hOllscoile Caitlicí, in 1899 agus, i ndiaidh di tabhairt faoi obair iarchéime i Stáit Aontaithe Meiriceá, rinneadh comhalta de Choláiste Ríoga na Máinlia in Éirinn í in 1909. Diúltaíodh post in Ospidéal Adelaide di de bharr a hinscne, ach d’éirigh léi taithí a fháil in Ospidéal Patrick Dun agus in Ospidéal an Rotunda.

Ba chúntóir cliniciúil í idir na blianta 1910 agus 1916 in Ospidéal Ríoga Victoria don Chluas agus Súil. Ba an chéad dochtúir baineann cónaithe í san ospidéal sin, ach níor tugadh cead di filleadh i ndiaidh Éirí Amach 1916. Bhí cleachtadh príobháideach aici ina teach cónaithe ag 9 Bóthar Belgrave, Ráth Maoinis, idir 1903 agus 1955.

Ba shufraigéid agus náisiúnaí í, agus tháinig sí faoi anáil Helena Molony, Constance Markievicz, agus Shéamuis Uí Chonghaile. D’oibrigh sí i dtithe anraith le linn Fhrithdhúnadh 1913, tráth a raibh sí go dlúth i measc bhochtáin Bhaile Átha Cliath.

Ghlac sí ballraíocht le hArm Cathartha na hÉireann (ACÉ) agus mhúin sí garchabhair do Chumann na mBan. Agus í ina príomhoifigeach leighis do ACÉ le linn Éirí Amach 1916, thug sí cúram dóibh siúd a bhí gortaithe ó Halla na Cathrach. Cuireadh i ngéibheann í le Helena Molony agus Madeline ffrench-Mullen i ndiaidh an Éirí Amach.

Ba shóisialaí díograiseach í chomh maith. Bhí sí mar leasuachtarán oinigh ar Cheardchumann Oibrithe Ban na hÉireann in 1917 agus cháin sí droch-choinníollacha oibre na mban.

Le linn do Shinn Féin a bheith ag forbairt go polaitiúil in 1917 rinneadh leasuachtarán de choiste gnó an pháirtí í, agus sa tréimhse chéanna b’ionad lárnach teach Lynnn do mhná Shinn Féin agus Cumann na dTeachtairí, eagraíocht fheimineach poblachtach a rinneadh feachtasaíocht ar son tuilleadh ionadaíochta do mhná laistigh de Shinn Féin agus saol poiblí na hÉireann trí chéile.

Cuimhnítear ar Lynn chomh maith as Ospidéal Naomh Ultan do Pháistí a bhunú in 1919 in éineacht le ffrench-Mullen. Ba  é an aidhm a bhí ag an ospidéal áiseanna a chur ar fáil do leanaí bochta agus a máithreacha. Cé go raibh sí gníomhach i ndeisceart Thiobraid Árann le linn Chogadh na nDúchrónach chuaigh a seasamh náisiúnta i léig i ndiaidh 1923.

An bhliain sin toghadh í mar Theachta Dála do Shinn Féin ar an taobh frith-Chonartha, ach níor ghlac sí a suíochán de bharr pholasaí an neamhfhreastail. Níor éirigh léi a bheith tofa arís in 1927 ach bhí sí gníomhach ar chomhairle uirbeach Ráth Maoinis idir 1920 agus 1930, áit ar labhair sí ar son thithíocht mhaith agus an ghalarchoisc. 

Ag Ospidéal Naomh Ultán, spreag Lynn an taighde náisiúnta chun fáil réidh leis an eitinn. Sa bhliain 1937, chuir an t-ospidéal an t-ionaclú i bhfeidhm a chur stop leis an ngalar.

Bhí spéis aici i gcónaí i gcúrsaí péidiatraice agus thug sí cuairt in éineacht le ffrench-Mullen ar Mheiriceá in 1925 chun airgead a bhailiú agus staidéar a dhéanamh ar chúrsaí péidiatraic. Spreag cuairt an Dr Maria Montessori ar Ospidéal Naomh Ultan in 1934, Lynn le tuilleadh spéise a chur san oideachas óige.

Chuir sí an ghlaineacht agus an t-aer úir chun cinn i gcaitheamh a saoil. Bhí sí bainteach le An Óige, agus thiomnaigh sí a theach i nGleann Molúra don eagraíocht. Is féidir fanacht ann go fóill sa lá atá inniu ann. 

Tugadh sochraid iomlán mhíleata di nuair a bhásaigh sí i dteach altranais Naomh Muire i mBaile Átha Cliath in 1955.

Tá cuimhne uirthi i ngeall ar a gníomhaíochas polaitiúil agus sóisialta; bhí sí mar chuid de ghlúin réabhlóideach de mhná polaitiúla a tháinig chun cinn sna 1910í ach a chaith an chuid eile dá saoil i luathbhlianta an tSaorstáit, nuair a caitheadh fís na mban i dtraipisí, ag plé leis an bhfeimineachas trí chúrsaí máthartha.

Tá feachtas ar an bhfód le roinnt blianta Ospidéal Náisiúnta na bPáistí nua i mBaile Átha Cliath a ainmniú aisti.