Is iomaí uair gur chualathas i léamh liobrálach na staire, “gurb ionann an stair ar fad”. Is é sin le rá go bhfuil an luach céanna ag insint staire amháin agus atá ag insint staire eile. Dár ndóigh, is truflais é an ráiteas sin. Mar is eol dúinn bíonn insintí éagsúla na staire in adharca lena chéile.

Cuir i gcás insint stair na hÉireann atá bunaithe ar cheart fhlaitheas na náisiúin agus an insint athbhreithnitheach fhrithnáisiúnach a dhéanann beag is fiú den cheart sin. 

Sampla eile den chur chuige liobrálach seo i leith na staire ná i gcás thírdhreach ár gcathracha agus bailte, áit a bhfuil ainmneacha, deilbheanna agus siombailí an choilínithe fós le feiceáil.

Maíonn na liobrálaithe gur “cuid den stair” iad na rianta seo ó ré na himpireachta. Agus, dá bharr sin, maítear gur gá iad “a chaomhnú inár dtírdhreach”. Ach tá feidhm agus cumhacht shíceolaíoch áirithe ag siombailí, ainmneacha, comharthaí, agus logainmneacha.

Mar is eol do Ghaeil, tá cumhacht an Bhéarla le sonrú sa ghibiris ghalldaithe dár logainmneacha Gaelacha fud fad na tíre. Tá cumhacht áirithe le sonrú chomh maith sna sráideanna agus bóithre a bhfuil ainmneacha chlanna ríoga Shasana orthu go fóill. 

Seans nach dtugann formhór na ndaoine mórán airde ar na siombailí seo. N’fheadar an gcothaíonn nó nach gcothaíonn siad meon Seoiníneach. Níor deineadh taighde soch-shíceolaíochta ar an gceist riamh, go bhfios dom.

Ach, níos mó ná aon rud eile, is léiriú iad ar an díchoilíniú nach ndeachthas fada go leor leis. Tá impleachtaí na heaspa díchoilínithe seo le sonrú mar a luaigh mé sna hainmneacha Béarla atá in áit ár logainmneacha ársa, in easpa físe fadradharcaí an stáit i leith na Gaeilge sa Ghaeltacht agus sa chóras oideachais, in úinéireacht talún atá go fóill faoi smacht tiarnaí talún coilíneacha, cuir i gcás Lios Mór agus Diúc Devonshire, agus sa chóras caipitlíoch coilíneach nár briseadh leis tar éis bhunú an tSaorstáit.

Is sa chomhthéacs seo a chuaigh Misneach agus Liú na Laoi i mbun gníomh díchoilínithe i gCorcaigh le linn dheireadh seachtaine na Cásca. Tá an chathair breac le comharthaí sráide a thugann ómós d’Impireacht Shasana.

Cé go ndeir muintir Chorcaí gur “reibiliúnaigh” iad, tugtar ómós do chlann ríoga Shasana ina dtírdhreach go fóill. Níl Baile Átha Cliath gan locht sa mhéid seo, dár ndóigh. Agus chuaigh Misneach i mbun gníomh den sórt céanna ann in 2024.

An babhta seo i gCorcaigh mhol Misneach agus Liú na Laoi gur chóir laochra Gael agus poblachtacha a chur in áit ainmneacha an choilínithe. Mar sin, d’athraíomar trí chomhartha i lár na cathrach.

Is ainm é Union Quay a léiríonn an scrios cultúrtha: tugtar ómós d’Acht an Aontais 1801. Reachtaíocht é seo a fuair réidh le parlaimint na hÉireann i ndiaidh Éirí Amach 1798. Mhaígh lucht cumhachta Shasana go gcruthófaí “aontacht”.

Ach i ndáiríre is tuilleadh den chur faoi chois a bhí i gceist. Déanann ainm na céibhe comóradh ar an imeallú bunreachtúil. Ní léiriú é an t-ainm ar na daoine a mhair, a d’oibrigh nó a labhair sa cheantar sin é. 

Mar sin, athraíodh ainm na céibhe go Cé Phádraig Uí Chuanacháin. Chaith Ó Cuanacháin, a rugadh i gCorcaigh in 1932, a shaol i mbun oibre i gcoinne thoradh an impiriúlachais. Ba dhíograiseoir Gaeilge é, a rinne feachtasaíocht ar a son i gcúlseomraí, seomraí boird agus ar na sráideanna.

Cuireadh i ngéibheann é sa Churrach in 1956 de bharr a sheasaimh phoblachtaigh, agus chaith sé seal sa phríosún arís sna 1970í. Nuair a scaoileadh saor é chinn sé ar an nGaeilge a dhéanamh níos feiceálaí agus a chur i lár an aonaigh i ngeilleagar na cathrach agus an chontae.

Chuir sé an chomharthaíocht dhátheangach chun cinn go mór mór agus bhí lámh aige i mbunú Gaelscoileanna ar fud Chúige Mumhan. Rinne sé athréimniú ar an nglór a rinne Acht an Aontais iarracht a chur faoi chois.

Comhartha eile a ndearnadh díchoilíniú air ná Albert Street. Cosúil le Union Quay, is comhartha aonteangach Béarla é seo. Ainmníodh Albert Street i ndiaidh an Phrionsa Albert tar éis dó féin agus an Bhanríon Victoria cuairt a thabhairt in 1849.

Agus an tír ag fulaingt sa Drochshaol, thug an chlann ríoga cuairt áiféiseach ar Éirinn lán de sheó agus searmanais. Tugann an t-ainm seo ómós don ríochas, ní don ghnáthphobal nó na daoine a d’oibrigh ar thaobh na habhann agus a d’fhulaing faoi riail Shasana. 

I gcodarsnacht leis an méid sin, chaith Muirgheal Bean Mhic Suibhne (Muriel MacSwiney mar is fearr aithne uirthi) a saol ag obair go díograiseach ar son na ndaoine. Rugadh i gCorcaigh í mar Muriel Frances Murphy in 1892 agus chuaigh sí leis an ngníomhaíocht chléach phoblachtach. Ghlac sí ballraíocht le Conradh na Gaeilge agus Cumann na mBan.

I ndiaidh bhás a fir Traolach Mac Suibhne, nó Terence MacSwiney mar is fearr aithne air, chuaigh sí i mbun feachtasaíochta go hidirnáisiúnta. 

Bhí sí chun cinn i bhfeachtais phoblachtacha agus ar son na n-oibrithe sna Stáit Aontaithe agus i bParás. Throid sí ar son an cheartais, i gcoinne na héagóra agus sheas sí leis na hoibrithe agus cosmhuintir an domhain i gcoinne lucht an cheannais.

Ainmníodh Bóthar Victoria as an mbanríon, dár ndóigh, “Banríon an Ghorta”. Ba chomóradh é seo ar an gcuairt ríoga in 1849, agus ba chomhartha é chun ómós a léiriú d’údarás na himpireachta. Ba iarracht é ainmniú an bhóthair cathair Éireannach a iompú ina chathair dhílis Sasanach nó, ar a laghad, ina chathair sheoinínteach.

A mhalairt a bhí ar bun ag Leslie Price de Barra, a rugadh in 1893. Ba chúiréir í in Ard Oifig an Phoist in 1916. Thug Seán Mac Diarmada ardú céime di agus d’iompair sí teachtaireachtaí agus armlóin i mbaol a báis le linn na réabhlóide. I ndiaidh an Éirí Amach chabhraigh sí le fás Chumann na mBan ó 17 gcraobh go 600 craobh. Bhí sí ina stiúrthóir ar Chumann na mBan ar ball, agus chuaigh sí i mbun obair dhaonnúil chomh maith. Bhí sí mar chathaoirleach ar Chumann Croise Deirge na hÉireann.

Chabhraigh sí le teifigh agus bhí lámh aici i mbunú Gorta, eagraíocht a thug cúnamh do dhaoine ocracha san Afraic. Mar sin, nár cheart ómós a thabhairt inar tírdhreach do dhuine a d’oibrigh i gcoinne an ghorta, seachas banríon a bhí ina ceann feadhna ar stát Shasana a rinne réabadh ar an tír sna blianta 1845-52 agus a bhuail buille láidir ar ár sochaí, teanga, cultúr agus geilleagar a bhfuilimid fós ag dul i ngleic leis inniu?

Ní mór do Chomhairle Cathrach Chathair Chorcaí, i dteannta comhairlí eile agus an rialtais chomh maith, polasaí díchoilínithe a chur i bhfeidhm.

I gCorcaigh go háirithe tá sé scannalach an bealach a bhfuil an stát ag caitheamh le Gael Taca, an eagraíocht a bhunaigh Pádraig Ó Cuanacháin thuasluaite. Ba chóir an eagraíocht a mhaoiniú, infheistíocht a dhéanamh chun Cultúrlann Chorcaí a bhunú, agus dul i mbun bearta díchoilínithe ar an tírdhreach leis.

Is féidir cuimhneamh ar an stair go cinnte, an stair impiriúlach chomh maith. Ach is é an iarsmalann an áit do na siombailí sin, áit a ndéanfar comhthéacsú agus míniú orthu. Níor chóir go mbeidís fós scaipthe ar fud ár gcathracha go fóill tar éis 104 bliain den “neamhspleáchas”.

Cuirim an focal sin idir uaschamóga mar is stát spleách é na sé chontae fichead go fóill, mar is léir i dtaobh a stádais mar stát faoi smacht na bPoncánach go míleata agus go heacnamaíoch. Tá gaol díreach síceolaíoch ag an staid reatha sin leis an easpa díchoilínithe a deineadh san fhichiú haois agus a léirítear go fóill i gcuid mhaith comharthaí sráide impiriúlacha.

Mar sin, is cath comhaimseartha é an cath stairiúil; troidimis an dá chath i dteannta a chéile!

Chuaigh Misneach i mbun agóide i ngeall ar stádas na Gaeilge in Ollscoil na Gaillimhe le déanaí. Ach céard é stair na teanga san institiúid sin?

Nuair a bunaíodh an Saorstát in 1922 chuaigh an rialtas i mbun leasaithe ar Ollscoil Náisiúnta na hÉireann.

Cé go raibh Coláiste na hOllscoile, Gaillimh, ina institiúid Bhéarla ar feadh na mblianta, de bharr é a bheith buailte ar thairseach na Gaeltachta breathnaíodh air mar áit go bhféadfaí ollscoil Ghaelach a fhorbairt.

Ó 1923 i leith dhírigh an tAire Airgeadais, Earnán de Blaghd, ar fhís na hollscoile Gaelaí. Ach in ainneoin gur léirigh daonáireamh 1891 go raibh Gaeilge ag 47% de Chathair na Gaillimhe agus 58.5% den chontae, níor fheidhmigh an ollscoil trí Ghaeilge riamh.

Bhí freasúra láidir le brath i measc bhaill foirne na hollscoile nár ghlac le polasaithe Gaelaithe an stáit nua.

D’fhorbair teannas idir an stát agus an ollscoil i gcaitheamh na 1920í. Rinne De Blaghd iarracht an chathair a Ghaelú ar bhealaí eile.

Bhí lámh aige i mbunú cathlán de chainteoirí Gaeilge in Arm an tSaorstáit i Rinn Mhór, an Chéad Chathlán Coisithe, in 1925. Anuas air sin mhaoinigh sé an Taibhdhearc, amharclann náisiúnta na Gaeilge, a d’oscail in 1928.

Ach lean an t-aighneas leis an ollscoil ar aghaidh, go háirithe ar an gceist croí-ábhair a mhúineadh trí Ghaeilge. I dtreo dheireadh na 1920í bhagair an rialtas an scoil leighis a dhúnadh, rud a spreag freasúra i measc an phobail.

Tagadh ar chomhréiteach in 1929-30 nuair a gheall an rialtas tuilleadh maoinithe, ach ar an gcoinníoll go mbeadh “ról speisialta” ag an ollscoil i soláthar oideachais trí mheán na Gaeilge, sprioc nár shroich fís na hollscoile Gaelaí a bhí ar intinn ag de Blaghd.

I ndiaidh an tsocraithe seo d’fhorbair polasaí dátheangach go han-mhall. Idir na 1930í agus na 1950dí úsáideadh an Ghaeilge i roinnt ábhar sna dána, ach lean formhór na scoileanna ag feidhmiú go hiomlán trí Bhéarla.

Fiú tar éis don ollscoil forbairt agus leathnú go mór sna 1960í agus 1970í fágadh an Ghaeilge ar an imeall. Níor forbraíodh an teanga san ollscoil i gcomhréir leis an leathnú. Fágadh é do léachtóirí ar leith an teanga a úsáid i ndornán beag modúl.

Socraíodh ar chur chuige ní ba struchtúrtha i mblianta tosaigh an chéid úir nuair a bunaíodh Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge in 2004. Soláthraíodh céimeanna trí mheán na Gaeilge, in ionaid sa Ghaeltacht go príomha.

Thart fá 2006 bhí modúl nó dhó sa stair go bhféadfá tabhairt faoi i nGaeilge sa chéad bhliain, ach ní fhéadfá cloí leis an nGaeilge ina dhiaidh sin.

Is cosúil nár cuireadh mórán le líon na modúl nó céimeanna gur féidir tabhairt fúthu trí mheán na Gaeilge ó shin. Anois, tá iontas ar an stát de bharr nach bhfuil an acmhainn dhaonna ann de chainteoirí Gaeilge a bhfuil inniúlacht ard agus céimeanna acu in ábhair theicniúla ann chun a spriocanna reachtúla a bhaint amach.

Luaigh Straitéis Ghaeilge na hOllscoile 2021-2025 “go ndéanfaí taighde” chun éileamh ar chúrsaí i nGaeilge a mheas.

Ach mar is eol dúinn i gcás mionteanga, ní bheidh “rath tráchtála” ná éileamh ard go leor chun na boic a dhearann pleananna gnó na hollscoile a shásamh.

Níorbh aon chabhair é gur thosaigh an ollscoil ag creimeadh stádas na Gaeilge in 2016-2017. An tráth sin fuarthas réidh le riachtanas Gaeilge do phoist na hUachtaránachta. Bhí agóid ag Misneach faon ísliú céime an t-am sin chomh maith.

Deich mbliana níos déanaí tá an t-ísliú céime ag leanúint ar aghaidh. Tá Misneach tar éis ár ndícheall a dhéanamh aird a tharraingt ar an gcreimeadh.

Ach beidh an stát agus an ollscoil thíos leis nuair a thagann an crú ar an tairne agus é soiléir nach bhfuil a spriocanna nó dualgais reachtúla á gcomhlíonadh acu.

Ní buille aon uaire iad na hagóidí breosla atá ag tarlú ar fud na hÉireann anois. Is léiriú iad ar ghéarchéim i bhfad níos doimhne laistigh den chaipitleachas agus den impiriúlachas.

Le blianta fada, tá daoine tar éis rabhadh a thabhairt go gcuirfeadh córas eacnamaíoch atá bunaithe ar acmhainní a bhaint, ar chearrbhachas agus ar chorparáidí a chosaint brú ar ghnáth oibrithe i ndeireadh na dála.

Anois tá an crú ar an tairne, agus tá pobail ag fulaingt ina bpócaí, ina dtithe agus ina saol laethúil.

Tá an lucht ceannais pholaitiúil, agus baill den Chiorcal Órga, tar éis tacú go seasta leis na struchtúir a choinníonn an córas seo slán.

Mar thoradh air sin, brúitear costais na géarchéime anuas ar dhaoine, agus cosnaítear an dream le cumhacht agus le saibhreas.

Tá pionós á ghearradh ar ghnáthdhaoine as cinntí nach raibh aon bhaint acu leo. Ní mór dóibh siúd i gcumhacht glacadh le freagracht as aon chur isteach ar shaol daoine a tharlaíonn mar thoradh ar na hagóidí.

Cé go bhfuil meascán mianta aicmeach le sonrú sna hagóidí, agus cé go ndearna grúpaí i bhfad amach ar an eite dheis iarracht a gcuid scéalta míréasúnta féin a bhrú chun cinn, níor chóir beag is fiú a dhéanamh de na gearáin bhunúsacha atá ag croílár na hagóide ná de cheart feirmeoirí, tiománaithe trucail agus oibrithe dul i mbun gnímh.

I gceantair thuaithe agus sna Gaeltachtaí go háirithe, áit a bhfuil iompar poiblí teoranta nó nach ann dó ar cor ar bith, is riachtanas laethúil é breosla.

Ar deireadh thiar, léiríonn na hagóidí seo cumhacht an ghnímh chomhordaithe agus an cur isteach. Léiríonn siad gur féidir le cúrsaí athrú nuair a ghníomhaíonn daoine le chéile, fiú go scaoilte; agus gur uirlis é an brú comhchoiteann atá fós in ann córais fhréamhaithe a chroitheadh.

——

The fuel protests now erupting across Ireland are not an isolated outburst but a symptom of a much deeper crisis within capitalism and imperialism.

For years, people have warned that an economic system built on extraction, speculation, and corporate protection would eventually turn its pressure onto ordinary workers.

That moment has arrived, and communities are feeling it in their pockets, their homes, and their daily lives.

Political leaders, and members of the Golden Circle, have consistently supported the structures that keep this system intact. As a result, the costs of crisis are pushed downward, while those with power and wealth remain insulated.

Ordinary people are being punished for decisions they did not make. Those in power must accept responsibility for any disruption to peoples’ lives occurring as a result of the protests.

While the protests contain a mix class interests, and far right groups have attempted to amplify their own unhinged narratives, this does not invalidate the core grievances or the right of farmers, hauliers and workers to mobilise.

In rural and Gaeltacht areas in particular, with limited or zero public transport, fuel is essential for daily life.

Ultimately, these demonstrations reveal the power of coordinated, disruptive mass action. They show that when people move together, even loosely, the ground can shift; and that collective pressure remains one of the few tools capable of unsettling entrenched systems.

Chuaigh Liú na Laoi agus Misneach i mbun gnímh díchoilínithe i gCathair Chorcaí thar an deireadh seachtaine chun contrárthacht na “Cathrach Réabhlóidí”, mar a thugtar uirthi, a nochtadh. Cé go maíonn Corcaigh gur cathair radacach í, tá a sráideanna agus a spásanna poiblí fós lán de logainmneacha a thugann ómós d’Impireacht na Breataine, d’fhigiúirí ríoga, agus do reachtaíocht a rinne iarracht saol polaitiúil na hÉireann a chur faoi chois. Ní léiríonn na hainmneacha seo muintir Chorcaí ná na glúnta a throid ar son na féin‑chinntí, na dínite agus na Gaeilge.

Tarraingíonn ár ngníomh aird ar shráideanna ar nós Cé an Aontais, Sráid Albert, agus Bóthar Victoria. Ainmneacha iad seo a ndéanann ceiliúradh ar Acht an Aontais, cuairteanna ríoga le linn an Ghorta Mhóir, agus údarás na himpireachta. Creidimid go léiríonn na teidil seo scéal seanchaite agus éagórach atá fós le brath i dtírdhreach na cathrach.

Tá Liú na Laoi agus Misneach ag moladh ainmneacha eile atá fréamhaithe i stair Chorcaí féin: Pádraig Ó Cuanacháin, Muirgheal Mhic Shuibhne, agus Leslie Price-de Barra. Chaith a leithéidí siúd a saol le cúrsaí pobail, ceartas agus leis an nGaeilge. Is iad seo na scéalta ar chóir a bheith le feiceáil inár spásanna poiblí.

Táimid ag impí ar Chomhairle Cathrach Chorcaí próiseas foirmiúil a thosú chun logainmneacha na cathrach a dhíchoilíniú. Ní bhaineann sé seo le stair a scriosadh; baineann sé le ceartú, agus le cinntiú go léiríonn tírdhreach Chorcaí muintir, cultúr agus luachanna na cathrach sa lá atá inniu ann.

—

Liú na Laoi and Misneach undertook decolonial action in Cork City over the weekend to expose a contradiction at the heart of the so‑called “Rebel City”. While Cork prides itself on its radical history, its streets and public spaces remain filled with names that honour the British Empire, royal figures, and legislation that sought to suppress Irish political life. These names do not reflect the people of Cork, nor the generations who fought for self‑determination, dignity, and the Irish language.

Our action highlighted streets such as Union Quay, Albert Street, and Victoria Road. These names celebrate the Act of Union, royal visits during the Great Famine, and the authority of empire. We believe these titles represent an outdated and unjust narrative that continues to shape the city’s landscape.

Liú na Laoi and Misneach are proposing alternative names rooted in Cork’s own history: Pádraig Ó Cuanacháin, Muirgheal Mac Suibhne, and Leslie Price-de Barra. Such figures dedicated their lives to community, justice, and the Irish language. These are the stories that deserve visibility in our public spaces.

We are calling on Cork City Council to begin a formal process of decolonising the city’s place‑names. This is not about erasing history; it is about correcting it, and ensuring that Cork’s landscape reflects the people, culture, and values of the city today.

Reáchtáil Misneach BÁC comóradh ar Mháirtín Ó Cadhain le déanaí i  Reilig Chnocán Iaróm, mar atá déanta ag an eagraíocht le roinnt blianta anuas. Tugtar ómós do laochra mór an phobalactánchais ar bhonn rialta, agus is mithid an rud céanna a dhéanamh le laochra mór na Gaeilge amhail Ó Cadhain.

Ní ar mhaithe le searmanas amháin a dhéantar seo, ach chun fís Uí Chadhain a thabhairt chun cuimhne agus gníomhú dá réir. Mar a luaigh Rúnaí Misneach, Kerron Ó Luain, ag an gcomóradh, tá fís na hathghabhála a nascann an Ghaeilge isteach i streachailtí eile ábharaíoch fós thar a bheith dlisteanach. Agus dár ndóigh is féidir bunús na hidé-eolaíochta sin a chur in oiriúint don lá atá inniu ann agus muid ag bogadh i dtreo na Poblachta Nua.

Bhí anailís Uí Chadhain beacht, ach go háirithe ar cheist na Gaeltachta, dár ndóigh. Léigh Pat Ó hÍomhair sliocht a scríobh Ó Cadhain faoi bhás deichniúr spailpín ó Acaill in Albain in 1937. An córas sóisialta, córas caipitleach, ba chúis leis an imirce a thiomáin na himircigh as an nGaeltacht go críocha eile le hiad féin a chothú.

Luaigh Ó Luain go bhfuil an córas céanna fós ag tachtú na Gaeltachta – “tá an caipitleachas ag marú na Gaeltachta”, manna atá ag Misneach ó bunaíodh an eagraíocht. Is léir an fhírinne sa mhéid sin le staid reatha na géarchéime tithíochta. Go bunúsach, níl an rialtas sásta a lámh a chur sa mhargadh caipitleach tithíochta sa Ghaeltacht.

Tá bob á bhualadh ag an rialtas ar lucht feachtais – rialtas a ligeann orthu go bhfuil spéis acu i réiteach na géarchéime. Eisítear ráitis faoi “féidearthachtaí a fhiosrú” faoi ról a thabhairt do Údarás na Gaeltachta i réiteach na faidhbe agus mar sin de, rud a chiallaíonn go mbeidh taighde éigin déanta a thógfaidh roinnt blianta, déanfar moltaí agus sin fágfar ar leataobh iad.

Is léir nach bhfuil i gceist ach moilleadóireacht shíoraí agus plámás. Ní gá ach breathnú ar an ngéarchéim tithíochta i gcoitinne.

Tá an rialtas ag eisiúint geallúintí folamha le os cionn deich mbliana, agus an ghéarchéim ag dul in olcas bliain i ndiaidh bliana. Mar sin ní mór a bheith cruthaíoch sa chur chuige chun an cheist a thabhairt go cnámh na huillinne.

Tá samplaí sa stair, i stair na Gaeltachta, gur féidir ceachtannaí a bhaint uathu. Mar shampla, bhain muintir Ráth Chairn bua mór amach i dtaobh na tithíochta de i lár na seachtóidí i ndiaidh dóibh seilbh a ghlacadh ar theach sa cheantar. I nDún Chaoin, in 1970/71, d’éirigh leis an bpobal a scoil a shlánú de bharr gur lean siad ar aghaidh á úsáid beag beann ar sprioc an rialtais é a dhúnadh. Beidh toradh teoranta ag an stocaireacht bhéasach sna seomraí boird i gcónaí.

Ní mór chomh maith go mbeadh éilimh measartha agus radacacha i measc na n-éileamh chun an ghéarchéim a réiteach. Léigh Clodagh Ní Mhurchú sliocht ó phaimfléid Uí Chadhain, Gluaiseacht na Gaeilge Gluaiseacht ar Strae, nuair a d’éiligh sé Lonnaíochtaí Lán-Ghaeilge mar réiteach radacach ar cheist an seachadadh idirghlúine agus úsáid laethúil na Gaeilge.

Bearta radacacha a bhí ar intinn ag Ó Cadhain, rud a spreag an cur chuige agus na buanna a bhain Gluaiseacht Cearta Sibhialta na Gaeltachta amach sna seachtóidí agus ochtóidí.

—

Housing Issue Highlighted at Máirtín Ó Cadhain Commemoration

Misneach Dublin recently held a commemoration for Máirtín Ó Cadhain in Mount Jerome Cemetery, as the organisation has done for a number of years now. Great heroes of republicanism are honoured regularly, and it is high time that the same be done for the great heroes of the Irish language such as Ó Cadhain.

This is not done for ceremony alone, but to bring Ó Cadhain’s vision to mind and to act accordingly. As Misneach’s Secretary, Kerron Ó Luain, noted at the commemoration, the vision of reconquest that connects the Irish language with other material struggles is still entirely legitimate. And of course, the foundations of that ideology can be adapted to the present day as we move toward the New Republic.

Ó Cadhain’s analysis was precise, especially on the issue of the Gaeltacht. Pat Ó hÍomhair read an excerpt Ó Cadhain wrote about the death of ten migrant labourers from Achill in Scotland in 1937. It was the social system — a capitalist system — that caused the emigration which drove the migrants out of the Gaeltacht to other places in order to sustain themselves.

Ó Luain noted that the same system is still killing the Gaeltacht — “capitalism is killing the Gaeltacht,” a motto Misneach has held since the organisation was founded. The truth of that is clear in the current state of the housing crisis. Essentially, the government is not willing to intervene in the capitalist housing market in the Gaeltacht.

The government is duping campaigners — pretending to be interested in resolving the crisis. Statements are issued about “exploring possibilities” of giving Údarás na Gaeltachta a role in solving the problem and so forth, which means that some research will be carried out that will take several years, recommendations will be made, and then left aside.

It is clear that nothing is intended but endless delay and flattery. One need only look at the housing crisis in general.

The government has been issuing empty promises for over ten years while the crisis worsens year after year. For that reason, creativity is needed in the approach in order to bring the matter to a head.

There are examples in history — in the history of the Gaeltacht — from which lessons can be drawn. For example, the people of Ráth Chairn achieved a major victory regarding housing in the mid-1970s after they occupied a house in the area. In Dún Chaoin, in 1970/71, the community succeeded in saving their school because they continued using it regardless of the government’s intention to close it. Polite lobbying in boardrooms will always have only limited results.

There must also be both moderate and radical demands among the proposals to resolve the crisis. Clodagh Ní Mhurchú read an excerpt from Ó Cadhain’s pamphlet Gluaiseacht na Gaeilge Gluaiseacht ar Strae, in which he called for All-Irish Housing as a radical solution to the issue of intergenerational transmission and the daily use of Irish.

Radical measures were what Ó Cadhain had in mind, which inspired the approach and achievements of the Gaeltacht Civil Rights Movement in the 1970s and 80s.

Tá foireann eagarthóireachta Mionlach, irisleabhar Misneach, anois ag lorg ábhar d’eagrán #16 den iris. Glacfar le hailt ar chúrsaí Gaeilge, polaitíocht, cúrsaí cultúrtha agus sóisialta, an eacnamaíocht, agus mar sin de. Fáilteofar ach go háirithe roimh ábhar cruthaíocht, filíocht, prós agus ealaíon.

Más spéis libh ábhar a sheoladh isteach, seolaigí é chuig eolas@misneachabu.ie. Is é an spriocdháta d’ábhar ná an 30ú Samhain.

Bhí rath maith ar díolachán eagrán #15, ach seans go bhfuil roinnt cóipeanna fós ar fáil sna siopaí agus sna hionaid seo a leanas:

Connacht

Béal an Daingin (Costcutter), Ceantar na nOiléan

An Cheathrú Rua (Eurospar), Conamara

Bell Book & Candle, Cathair na Gaillimhe

Charlie Byrnes, Cathair na Gaillimhe

Kenny’s, Cathair na Gaillimhe

Laighean

Siopa Leabhar, Sráid Camden, BÁC

Siopa Leabhar Uí Chonghaile, Barra an Teampaill, BÁC

Peadar Browns, Sráid Chlann Bhreasail, BÁC

Siopa Ráth Chairn, Co. na Mí

Red Books, Co. Loch Garman

The Village Bookshop, Tír an Iúir, BÁC

Mumhain

Rebel Reads, Cathair Chorcaí

Caifé Liteartha, An Daingean, Co. Chiarraí

Leac a Ré, An Daingean, Co. Chiarraí

Celtic Bookshop, Cathair Luimní

Spar na Rinne, An Rinn, Co. Phort Láirge

Ulaidh

An tSeanBheairic, An Fál Charrach, Co. Dhún na nGall

Muineacháin le Gaeilge, Baile Mhuineacháin

Gaelphobal an Cabháin, Co. an Chabháin

Siopa Néill Ruaidh (Eurospar), Gort an Choirce, Co. Dhún na nGall

Ceathrú Póilí, An Cultúrlann, Béal Feirste

Cultúrlann Uí Chanáin, Cathair Dhoire

Aonach Ard Mhacha, Cathair Ard Mhacha

An Croí Caifé, Carn Tóchair, Co. Dhoire

Siopa 16, Dún Geanainn, Co. Thír Eoghain

Labhair Rúnaí Misneach, Kerron Ó Luain, ar Tús Áite ar RnaG le déanaí faoin ngéarchéim tithíochta.

Dhírigh sé ar an róbhéim atá ann i measc lucht ceannasaíocht stát na Sé Chontae Fhichead agus eacnamaithe an ESRI ar idé-eolaíocht an phríobháidithe.

Ní leigheasfar an ghéarchéim má leanann an stát ar aghaidh ag brath ar fhorbróirí príobháideacha agus creach-chistí chun tithíocht a sholáthar.

Is gá athrú ó bhonn i dtaobh an tsoláthair tithíochta agus díriú ar mhúnla na Tithíochta Poiblí Uilíoch a fheictear i dtíortha eile.

—–

Misneach Secretary, Kerron Ó Luain, recently spoke on Tús Áite on RTÉ Raidió na Gaeltachta about the housing crisis.

He highlighted the excessive reliance among the leadership of the Twenty-Six County state and ESRI economists on the ideology of privatisation.

The crisis will never be solved if the state continues to depend on private developers and vulture funds to provide housing.

A fundamental shift in housing provision is needed, focusing on the model of Universal Public Housing seen in other countries

Ag tús na bliana bhunaigh Iosrael agus a gcomhghuaillithe Fondúireacht Dhaonnúil Ghaza (FDG) eagraíocht phríobháideach neamhbhrabúis, atá cláraithe mar chomhlacht san Eilvéis.

Is chun teacht i gcomharba ar eagraíochtaí daonnúlacha de chuid na Náisiún Aontaithe in Gaza i ndiaidh d’Iosrael cosc a chur ar Ghníomhaireacht na Náisiún Aontaithe um Fhóirithint agus Oibreacha ar mhaithe le dídeanaithe Palaistíneacha sa Neasoirthear a bunaíodh an Fhondúireacht.

Feidhmíonn an FDG in éineacht le comhlacht príobháideach darb ainm Safe Reach Solutions, atá faoi stiúir iar-oifigeach de chuid an CIA, rud a ardaíonn ceisteanna dlí agus eitice faoin eagraíocht.

Murab ionann agus Coiste Idirnáisiúnta na Croise Deirge nó eagraíochtaí de chuid na Náisiún Aontaithe, níl stádas bunaithe ar mhandáit conartha idirnáisiúnta, stádas dleathúil idirnáisiúnta, nó prionsabail lárnacha an neodrachais, neamhchlaontachta, nó neamhspleáchais ag baint leis an FDG.

Faoi mhúnla “cúnaimh” an FDG, cuirtear iachall ar Phalaistínigh siúl trí cheantair mhíleata, déantar díláithriú orthu, agus deir lucht a cháinte go gcuidíonn an méid seo le spriocanna cinedhíothaithe stát Iosrael.

Níl trédhearcacht dá laghad ag baint le maoiniú, rialachas nó prionsabail oibríochta FDG. Cuirtear an “chúnamh” ar fad ar fáil i ndeisceart Gaza, i bhfad ar shiúl ó na pobail dhíláithrithe i dtuaisceart an stráice, rud a sháraíonn an dlí daonnúil idirnáisiúnta.

Faoi Choinbhinsiún na Ginéive, tá dualgas ar Iosrael, mar an chumhacht forghabhála, cúnamh neamhchlaonta daonnúil a chuir ar fáil agus níl cead ag an stát an cúram sin a leagan ar eagraíochtaí príobháideacha claonta. 

Ba chóir go mbeadh an-bhuairt ar an bpobal domhanda faoin ngníomh seo de chuid Iosrael. Tá droim láimhe tugtha d’eagraíochtaí neodracha de chuid na Náisiún Aontaithe agus ceann príobháideach claonta curtha ina áit, nach mbeidh aon ról ag Palaistínigh ann, rud a sháraíonn dlíthe daonnúla idirnáisiúnta agus a mbeidh baol ann go sárófar Reacht na Róimhe i ngeall ar choir chogaidh an ghorta.

Cheana féin tá tuairiscí tagtha chun solais a léiríonn an nasc idir “an cúnamh” agus smacht míleata. Tuairiscíodh foréigean ag láithreacha dáileacháin agus buairt faoin díláithriú. 

Ní ceist é seo faoi éifeachtúlacht dáileacháin an chúnaimh, ach is ceist dlí é. Ní rogha éagsúil dhaonnúil é FDG – is gléas polaitiúil é a dearadh chun dul thar na dlíthe fadbhunaithe agus chun teacht salach ar chúnamh atá bunaithe ar chearta trí “chúnamh” faoi smacht príobháideach a chur ina n-áit.

Is é feidhm an FDG na cosaintí idirnáisiúnta a shárú agus leas a bhaint as an “daonnúlacht” mar ghléas don fhorghabháil.

Tá an Gorta á úsáid mar ghléas chinedhíothaithe – ba chóir go mbeadh náire ar thíortha an domhain atá ag seasamh ar leataobh agus seo ag tarlú.

Shamhlófá nach “ábhar conspóide” a bheadh i gceist nuair a bhaineann ceoltóirí leas as ardán ollmhór chun labhairt amach i gcoinne an chinedhíothaithe. Ach is é sin an chaoi a bhfuil an scéal faoi Kneecap ag tacú le muintir na Palaistíne ag an bhféile cheoil Coachella á insint ag na mórmheáin.

Ar an dara huair dóibh seinm ag an bhféile cheoil an deireadh seachtaine seo caite, chonacthas teachtaireachtaí ar son na Palaistíne ar an scáileán nuair a chríochnaigh seit an bhanna.

I dteannta na dteachtaireachtaí bhí “Tá Iosrael i mbun cinedhíothú i gcoinne mhuintir na Palaistíne”, “Tá caoinchead á thabhairt dó ag rialtas SAM a thugann airm agus maoiniú d’Iosrael ainneoin a gcoireanna cogaidh”, agus “Foc Iosrael. Saoirse don Phalaistín”.

Chaith Mo Chara scairf caifía, siombail dlúthpháirtíochta leis an bPalaistín, agus labhair sé faoin gcosúlacht idir an chos ar bolg a imríodh in Éirinn agus sa Phalaistín.

“Ní rófhada ó shin bhí géarleanúint á déanamh ag na Briotanaigh ar Éireannaigh, ach ní dhearnadh buamáil orainne ón aer gan aon áit le dul againn”, a dúirt sé.

Anuas air sin bhí rosc de “Free, Free Palestine” le cloisteáil.

Tá Sharon Osbourne, duine mór le rá sna meáin i Meiriceá, bainisteoir ceoil, agus bean chéile Ozzy Osbourne, tar éis a bheith ag clamhsáin faoin méid a tharla. Rinne sí líomhaintí gur úsáid Kneecap a n-ardán ag Coachella chun an “fhuathchaint” a chuir chun cinn, chun tacaíocht a léiriú “d’eagraíochtaí sceimhlitheoireachta” agus chun “ráitis pholaitiúla ionsaitheach a dhéanamh”.

Rinne sí lucht eagraíochta Coachella, Goldenvoice, a cháineadh as ucht cead a thabhairt don ghrúpa seinm den dara huair, i ndiaidh do Kneecap a bheith ag léiriú a ghráin do Mhargaret Thatcher an chéad bhabhta. D’áitigh Osbourne gur chóir do na húdaráis i SAM víosaí Kneecap a aisghairm.

Agus iad ag tabhairt freagra do ráitis Osbourne, dúirt Kneecap

“nach raibh ráitis ionsaitheacha ann. An rud atá ionsaitheach ná 20,000 páiste a dhúnmharú”, agus iad ag tagairt do shlad Iosrael ar pháistí Gaza go háirithe. 

Dúirt Roinn Stáit SAM nach ndéanfaidís trácht ar chásanna aonaracha, ach go ndéantar aisghairm ar víosa sa chás go bhfuil “bagairt ann do shlándáil an phobail” nó nuair a bhíonn daoine i mbun iompar “nach bhfuil ag teacht le coinníollacha víosa”. 

Tá an t-iarratas seo ó Osbourne déanta tráth a bhfuil ICE (údarás forfheidhmithe inimirce agus custaim SAM) tar éis roinnt daoine a ghabhadh as tacú le cás na Palaistíne. Tógadh Mahmoud Khalil, gníomhaire mic léinn ag Ollscoil Colombia i Nua-Eabhrac, óna árasán ar an 8 Márta.

Bhí ICE ag feidhmiú ar an mbonn go bhféadfaí víosa mic léinn Khalil a aisghairm, ach nuair a fuarthas amach gur saoránach de chuid SAM a bhí ann, dúradh go ndéanfaí aisghairm ar an stádas sin. Seoladh é go hionad coinneála in Louisiana ina dhiaidh sin.

Tagann ag méid seo sna sála ar bhagairtí a rinne Trump pionóis a ghearradh ar mhic léinn a léirigh tacaíocht don Phalaistín.

I ndiaidh dóibh seinm ag Coachella tháinig sé chun solais go bhfuair Kneecap “na céadta bagairtí foréigneacha ó Shíónaigh”. In agallamh a rinne bainisteoir an ghrúpa, Daniel Lambert, ar RTÉ Raidió 1 luaigh sé go raibh na bagairtí “róghéar” chun a rá ar an aer.

Ainneoin an mhéid sin, tá an chuma air go leanfaidh Kneecap ar an turas acu thart ar Thuaisceart Mheiriceá, agus ceolchoirmeacha acu in SAM agus Ceanada sna mionnaí amach romhainn.

Scríobhann Rúnaí Misneach, Kerron Ó Luain, Eagarfhocal do An Páipéar

Ina leabhar Decolonizing Methodologies: Research and Indigenous Peoples, pléann an tOllamh Maorach, Linda Tuhiwai Smith, ‘fiche a cúig tionscadal bundúchasach’ atá ar bun go domhanda faoi láthair.

I measc na dtionscadal, a dtagraíonn sí dóibh i gcomhthéacs ginearálta, tá: ‘an athghabháil’ ar an stair; ‘teacht in inmhe an bhéaloidis’; finnéithe ‘ag tabhairt fianaise’; ‘an ceiliúradh’ ar an gcultúr/teanga; na ‘naisc’ atá á gcruthú le ceantair dhúchais/logainmneacha, agus ‘an t-athréimniú  teanga’.

Luann sí chomh maith go bhfuil ‘athfhrámáil’ tagtha ar léamh na mbundúchasach ar an tsochaí, ar an bpolaitíocht agus ar an stair agus, ina theannta sin, go bhfuil níos mó acu ag léamh agus ag foilsiú ina dteanga dhúchais ná mar a bhí riamh.

Ní shéanann Tuhiwai Smith go bhfuil géarchéimeanna ollmhóra ann lena gcaithfimid, mar phobal, mar chainteoirí teanga mionlaithe, dul in adharca leo, ach baineann sí dóchas as an méid atá ar bun i dtaobh an phróisis díchoilínithe go domhanda.

Is sa chomhthéacs sin a mbreathnaím ar fhoilsiú An Páipéar, agus eagrán fiche a haon bainte amach againn; cineál deasghnátha aistrithe saoil nó teacht in inmhe, b’fhéidir. Más buille i gcoinne an choilínithe agus an domhandaithe aonchineálaigh gach focal a labhraítear i nGaeilge, cá bhfágann sin léamh na Gaeilge?

Tá a fhios againn ón taighde a dhéantar ar theangacha mionlaithe go mbíonn leibhéal litearthachta níos ísle iontu ná mar a bhíonn sna teangacha ceannasacha. Dar ndóigh, baineann seo le heaspa deiseanna oideachais sa teanga mhionlaithe, leis an imeallú socheacnamaíochta agus polasaí a dhéantar orthu, agus le gradam na dteangacha ceannasacha.

Ach baineann sé chomh maith le heaspa meáin léite sa teanga mhionlaithe, cibé acu an ganntanas meán sa réimse digiteach nó a laghad ábhar clóite cosúil le leabhair agus nuachtáin atá ann i gcomparáid le teanga fhorlámhach cosúil leis an mBéarla. 

Mar sin, cothóidh léamh rialta An Páipéaran Ghaeilge mar tiocfaidh feabhas ar scileanna teanga roinnt mhaith léitheoirí, a mbeidh stór focal níos leithne acu don chomhrá agus, b’fhéidir, a chuirfidh peann le pár iad féin amach anseo. I mo thuairim féin, ní féidir cóip chrua de théacs nó nuachtán a shárú más ag iarraidh eolas nó teanga éigin a shú isteach atá tú.

Agus an chloch mhíle seo, eagrán le cois an scóir, bainte amach againn, teastaíonn uainn leanúint le forbairt an nuachtáin, bíodh sin ar an gcóip chrua nó ar an suíomh gréasáin. Ach, a léitheoirí, ba mhór againn bhur gcabhair chun na chéad chéimeanna eile a ghlacadh!

Murab ionainn agus nuachtáin eile Ghaeilge agus Bhéarla, níl aon tacaíocht chorparáideach ná stáit faighte againn. Táimid ag brath oraibhse, ár léitheoirí dílse, an nuachtán a cheannach, síntiúis a ghlacadh, agus an scéal a scaipeadh. 

Tá sé feicthe againn cheana go roinneann léitheoirí postálacha ar na meáin shóisialta a léiríonn gur cheannaigh siad an nuachtán, agus táimid buíoch as sin. Tá feachtas ar bun againn ar na meáin shóisialta i láthair na huaire agus ba mhór againn dá roinnfeadh ár gcuid léitheoirí cuid den ábhar.

Más coincheap coimhthíoch iad na meáin shóisialta duit, ná bí buartha, is féidir an scéal faoin nuachtán a scaipeadh de bhéal i measc bhur ngaolta, bhur gcairde nó, níos fearr fós, in bhur gcumainn Ghaelacha, clubanna CLG, clubanna spóirt, ciorcail chomhrá áitiúla agus araile.

Nó, más múinteoir thú i nGaelscoil, Gaelcholáiste nó scoil Bhéarla, is fiú a iarraidh ar an bpríomhoide síntiúis a ghlacadh chun an teanga a normalú sa seomra foirne nó sa scoil i gcoitinne? 

Ar an gcaoi chéanna, más oibrí san earnáil phoiblí tú, beidh buntáiste ann An Páipéar a dháileadh i measc do chomhghleacaithe chun iad a chur ar a gcompord leis an teanga agus a gcuid scileanna Gaeilge a fheabhsú.

Tá spriocanna móra le baint amach san earnáil phoiblí i leith na Gaeilge sna blianta amach romhainn, sé sin go mbeidh 20% d’earcaithe sna comhlachtaí poiblí inniúil sa Ghaeilge roimh 2030. D’fhéadfadh nuachtán ar nós An Páipéar a bheith ina ghléas tábhachtach sna hiarrachtaí sin.

Ar scáth a chéile a mhaireann na Gaeil.