Mar a bhí i go leor ceantar sa tuaisceart bhí stair fhada ag na coimhlintí a spreag mórshiúlta na bhFear Buí i bPort an Dúnáin. Bhí foréigean sa bhaile tráth a raibh mórshiúlta sa naoú haois déag. Chuaigh cúrsaí in olcas le linn na coimhlinte sna 1970í agus 80í. Bhí achrann ann go háirithe thart ar cheantar Shráid Obins, ina raibh móramh Caitliceach, ar a dtugtar “an Tollán”.

Nuair a rinne áitritheoirí iarracht na mórshiúlta a bhlocáil, tharla coimhlintí tromchúiseacha inar ghlac dílseoirí, Constáblacht Ríoga Uladh agus Arm na Breataine páirt. I ndiaidh corraíl mhór in 1985 agus 1986 chinn an tOrd Oráisteach gan dul trí Shráid Obins. Ba ina dhiaidh sin a bhog an láthair chatha go Bóthar Gharbhachaidh.

Theastaigh ó na Fir Bhuí siúl síos an bóthar ar a mbealach ar ais ó Eaglais Dhroim Crí. Tá tábhacht shíceolaíoch ar leith ag Port an Dúnáin agus an mórshiúl bliantúil seo don Ord Oráisteach, óir ba ann a bunaíodh an chéad lóiste Oráisteach, Lóiste Oráisteach Dílis a hAon, Ceantar Phort an Dúnáin, in 1796.

Ba chor cinniúnach é bunú Chomhghuaillíocht Áitritheoirí Bhóthair Gharbhachaidh in 1995. Ghlac an grúpa áitritheoirí, gníomhaithe, sagart agus lucht gnó faoina scáth, rud a thug dlisteanacht láidir dó i measc phobal náisiúnach an cheantair. D’éiligh an pobal céanna go ndéanfaí an mórshiúl Oráisteach a chur ar mhalairt slí.

Bhí coimhlintí ann ina dhiaidh sin a d’iompaigh ina ghéarchéim in 1997. An bhliain sin chuir na póilíní cosc ar an mórshiúl ar dtús báire. Ach i ndiaidh do dhílseoirí dul i mbun círéibe brúdh an mórshiúl tríd. Chreid náisiúnaigh gur fianaise a bhí ann seo go raibh an stát ag géilleadh do bhrú na ndílseoirí.

Tharla an choimhlint ba mheasa in 1998 nuair a chuir Coimisiún na Mórshiúlta nuabhunaithe cosc ar an mórshiúl síos Bóthar Gharbhachaidh. Chuir na póilíní cosc ar dhílseoirí dul a fhad leis an mbóthar, rud a spreag agóidí i measc dílseoirí ar fud na sé chontae.

Mharaigh dílseoirí Caitliceach agus fiche i lár na nóchaidí, maruithe a raibh nasc díreach acu le conspóid Bhóthar Gharbhachaidh agus Dhroim Crí. Is maith is cuimhin le daoine marú na ndeartháireacha Quinn i mBaile Monaidh. Bhí an chonspóid agus na maruithe seo ag tarlú i gcomhthéacs an phróisis síochána.

Bhain marú na ndeartháireacha stangadh as daoine agus ní fhéadfadh dílseoirí an beart a chosaint. Cé gur lean agóidí ar aghaidh, cailleadh fuinneamh agus ní raibh aon dul siar ann. Ní bheadh na Fir Bhuí ag siúl síos Bóthar Gharbhachaidh. Go dtí gur tháinig an cheist aníos le déanaí is é sin mar a bhí ar feadh ocht mbliana is fiche.

Ach, tríd is tríd, léirigh an streachailt ar Bhóthar Gharbhachaidh fírinne faoi na sé chontae nach féidir a shéanadh, is é sin nach breitheamh neodrach stát na Ríochta Aontaithe. Arís agus arís eile ghníomhaigh an stát chun bonn láidir a choinneáil faoi cheannasaíocht na nAontachtaithe.

Tá Bóthar Gharbhachaidh ina shiombail chumhachtach de phobal nach bhfuil sásta cromadh agus glacadh leis an mbeag is fiú. Díchoilíniú gníomhach atá ar bun. Ní mór dúinn seasamh i ndlúthpháirtíocht le muintir Bhóthar Gharbhachaidh agus iad siúd ar fad atá ag troid ar son saoirse náisiúnta, an chomhionannais agus fhéinchinntiúchán na hÉireann.

Bhí baill Misneach i measc na 15,000 duine a bhailigh ar Bhóthar Gharbhachaidh níos luaithe inniu.

Tugadh teachtaireacht shoiléir don Ord Oráiste agus do Stát na Breataine – agus a “dlíthe”.

Ní bheifear ag cúlú. Ní ghéillfear. Tá Poblacht Nua i ndán dúinn – má táimid sásta troid le haghaidh.

Ná fillimis choíche ar na laethanta dorcha nuair a bhrúigh Stát na Breataine mórshiúlta forcheannasacha Oráisteacha trí cheantair náisiúnacha agus phoblachtánacha.

Ghlac baill Éirígí agus Misneach, in éineacht lenár gcomrádaithe in Mudiad Eryr Wen, páirt i Mórshiúl Neamhspleáchais Cymru in Aberystwyth thar an deireadh seachtaine.

Is am cinniúnach é seo do mhuintir na náisiún atá faoi chois ag Sasana leis na céadta bliain agus an tAontas i mbaol de bharr a chontrárthachtaí féin. Tá tuiscint idir-Cheilteach ag forbairt lá i ndiaidh lae.

Ag an am céanna tá borradh faoin bhfaisiteachas agus seanscéal agus meirg air sna Sé Chontae i láthair na huaire, ach go háirithe, mar a fheictear leis an gcinneadh cead a thabhairt don Ord Oráiste siúil síos Bóthar Gharbhachaidh.

Ní mór do Phoblachtánaigh a bheith i mbun slógaí agus, ag an am céanna, oideachas polaitiúil, teanga agus cultúrtha a chur orainn féin do na cathanna atá le teacht.

Rugadh Shadia Abu Ghazaleh ar an 8 Eanáir 1949 in Nablus, a bhí faoi riail na hIordáine ag an am. Fuair sí a hoideachas ag Scoil Fatimid do Chailíní agus ina dhiaidh sin ag Scoil Al-Aishinyah. Is ann, le linn na 1960í, a chuaigh sí isteach i nGluaiseacht Náisiúnach na nArabach (GNA). Fiú agus í óg bhí dúisithe go polaitiúil agus tiomanta saoirse a bhaint amach dá thír dhúchais.

In 1966 bhog sí go Caireo na hÉigipte chun staidéar a dhéanamh ar an tsocheolaíocht agus an tsíceolaíocht ag Ollscoil Ain Shams, a bhí i bPoblacht Aontaithe na nArabach an tráth sin. Ach i ndiaidh d’Iosrael forghabháil a dhéanamh ar an mBruach Thiar le linn Chogadh na Sé Lá in 1967, chinn Abu Ghazaleh filleadh ar an mbaile. 

Theastaigh óna chlann go bhfanfadh sí slán i gCaireo ach roghnaigh sí an streachailt ina n-áit sin. Agus í ar ais in Nablus lean sí ar aghaidh ag staidéar in Ollscoil An-Najah, ach faoin am seo bhí sí ag iompú níos mó i dtreo na frithbheartaíochta. 

Go luath ina dhiaidh sin ghlac sí ballraíocht leis an eagraíocht nuabhunaithe, an Fronta Pobail i gcomhair Shaoirse na Palaistíne (FPSP). D’éirigh an eagraíocht úd as iarbhaill de chuid an GNA a thuig go raibh deireadh tagtha leis an bPan-Arabachas agus go gcaithfeadh Palaistínigh troid ar a son féin trí mhodh na láimhe láidre.

Ba ghearr go raibh Abu Ghazaleh i measc baill ceannaireachta an FPSP agus bhí sí i measc na gcéad mná a bhí mar fedayeen (trodaithe ar son na saoire) sa Bhruach Thiar faoi fhorghabháil. D’eagraigh sí buíonta míleata agus bhí sí ina cheannaire in eachtraí míleata, rud a léirigh briseadh iomlán ó ról traidisiúnta na mban sa Phalaistín mar chúramóirí clainne.

Chreid sí in aontacht an streachailte pholaitiúil, cultúrtha agus armtha; gluaiseacht amháin uileghabhálach ar son na saoirse. Léig sí béim ar an eagrúcháin comhchoitinn, an t-oideachais, agus an disciplín straitéiseach. Chaithfeadh eagraíocht a bheith soiléir ar chúrsaí polaitiúil agus ina chultúr réabhlóideacha sula dtabharfaí faoi ghníomhartha armtha, dár le Abu Ghazaleh.

Ar an 28 Samhain 1968, agus gan í ach naoi mbliana déag d’aois, fuair Abu Ghazaleh bás nuair a phléasc buama a bhí á réiteach aici ina theach. Ba í an chéad mhairtíreach baineannach de chuid an FPSP í. Ainmníodh iar-bhunscoil in Gaza ina dhiaidh in 2014. I mí na Nollag 2023 thuairisc Al-Jazeera go ndeachaigh Airm Iosrael i mbun áir ar pháistí agus mná sa scoil nuair a scaoil siad leo. Tháinig gaolta iad siúd a maraíodh ar seachtar corpán i dtrí sheomra ranga éagsúla.

Mar sin féin, in ainneoin an slad, tá dóchas le brath fós sa ghlúin óg a mhaireann sa Phalaistín, atá go fóill i mbun oideachais, i mbun streachailte, agus iad ag samhlú agus ag obair i dtreo saol saor ón leatrom, mar a shamhlaigh Abu Ghazaleh.

Shiúil baill Misneach i measc na ndeicheanna de mhílte daoine inné chun cur i gcoinne meaisín cogaidh Trump agus ar son an neodrachais.

Bhí Misneach mar chuid den Bhloc Poblachtach. Eascraíonn polasaí an neodrachais ó stair fhada poblachtach frith-choilíneach na hÉireann.

Ach leis an bhfaisistí Trump ar cuairt agus lucht cheannais an stáit ag sodar ina dhiaidh, feictear iarracht an polasaí a chaitheamh i dtraipisí.

Teastaíonn uaidh Fianna Fáil agus Fine Gael an stát a tharraingt isteach i gcogaí impiriúlacha SAM, an AE, agus ECAT.

Tá ceist an neodrachais fite fuaite le go leor ceisteanna eile – seasamh an stáit i leith na Palaistíne, stádas geilleagar an stáit mar shearbhónta do gheilleagar Mheiriceá agus na billiúnaithe srl.

Tá tionchar díreach ag struchtúr caipitleach an geilleagar ar mheath na Gaeltachta agus na Gaeilge. Agus ní mór dúinn briseadh uaidh.

Ní mór do ghnáthdhaoine, Gaeil ach go háirithe, éileamh a chur chun cinn do thír shaor, athaontaithe nach ngéilleann don impiriúlachas. Tír atá díchoilínithe go polaitiúil, go heacnamaíoch agus go cultúrtha.

Rugadh Tomás Dáibhís (1814-45), a bhí ina Éireannach Óg, file, agus iriseoir, i Mala, Co. Chorcaí. Ba é an mac is óige le James Thomas Davis, máinlia míleata de shliocht Breathnach agus Sasanach, agus Mary Atkins, a bhog ar ball go Baile Átha Cliath, áit ar cheannaigh sí teach ar Shráid Bhagóid.

Cé gur mhaígh muintir a athar go raibh siad go hiomlán Sasanach, b’iníon le hÓ Suilleabháin Beara a shin-seanmháthair, rud a dhearbhaigh a oidhreacht Ghaelach. Seans maith go raibh Dáibhís, tríd an nasc sin le muintir Uí Shuilleabháin, gaolta le Dónal Ó Conaill, cé nach raibh a fhios ag ceachtar acu. Agus é óg chaith Dáibhís a shaoire i dTeampall Doire i gCo. Thiobraid Árann, ceantar ina raibh cuimhne láidir ar 1798 agus an Ghaeilge fós i réim ann.

Níor thiontaigh Dáibhís i dtreo náisiúntacht na hÉireann de splanc nó thar oíche. Ach i dteannta grúpa beag mac léinn Protastúnacha agus Caitliceach i gColáiste na Tríonóide chabhraigh sé le hathréimniú coinsias náisiúnta na hÉireann i dtreo deireadh na 1830í.

Ghlac sé ról an uachtaráin ar chumann staire an choláiste agus d’fhorbair sé a smaointe i dtrí léacht thábhachtacha. Cé nár úsáid sé an focal “náisiúnachas” riamh, ba é an cur síos a bhí aige ar an náisiúntacht ná aontas idir Éireannaigh beag bean ar a gcúlraí agus nasc láidir acu lena bhfód dúchais. 

Níor mhór don náisiúntacht seo “neamhaird a dhéanamh den tsainaicme agus a bheith saor ó pháirtithe”, agus a bheadh ionadaíoch ar gach “cine” (an focal “race” a tuigeadh mar “pobal” an t-am sin, rud nach dtuigeann faisistithe an lae inniu) sa tír.

Ní fhéadfadh an náisiúntacht seo a bheith “Ceilteach ná Sacsanach – níor mhór dó a bheith Éireannach”. Ainneoin claontachtaí agus laigí intleachtach Choláiste na Tríonóide, is ann a forbraíodh an idéal is láidre agus is stuama de náisiúntacht na hÉireann sa ré nua-aimseartha.

Rinne Dáibhís staidéar ar an dlí i Londain in 1838, chuaigh sé ar shiúlóidí sa Bhreatain Bheag, agus glacadh leis mar abhcóide an bhliain chéanna. Ach níor chloígh sé leis an dlí agus níor fhág sé Éire arís.

Níl bun ná barr leis gur ghlac sé, mar a maíomh ar ball, leis an náisiúnachas rómánsach Gearmánach agus Francach chuige féin agus é ag taisteal ar an Mór-Roinn. Baineadh leas as an miotas seo chun beag is fiú a dhéanamh de na hÉireannaigh Óga mar dhream a bhí idéalach rómánsach agus a bhí faoi thionchar tíortha iasachta.

Idir 1839 agus 1843 scríobh Dáibhís prós agus véarsaí do The Citizen, iris i mBaile Átha Cliath a bhí báúil do na Fuigeanna ach a léirigh gnéithe de náisiúntacht na hÉireann. Bhí meas aige ar pharlaimint Grattan ach chuir sé as dó mar ba léir, ar sé, “nár caitheadh an tsaoirse a buadh i dtraipisí chomh héasca ariamh”, rud a chinntigh go rithfí Acht an Aontais i ndiaidh Éirí Amach 1798.

I dtaobh cheist na talún, ba cheist “beatha nó bás don chosmhuintir” a bhí ann. Chuir tiarnaí talún neamhláithreacha as go mór do Dháibhís. “Is ann d’Éirinn, agus tá na milliúin ag saothrú ar son uasaicme ghallda fad is a lobhann an chosmhuintir ar a dtailte dúchasacha”

Idir na blianta 1842 agus 1845 ba é The Nation príomhnuachtán tuairim pobal na hÉireann. Bhí Cathal Gabhánach Ó Dubhthaigh ina eagarthóir agus ba é Dáibhís an príomhscríbhneoir. In amanna scríobhadh é nach mór 15,000 focal an eagráin. I mbailéid ar nós The West’s Asleep (1843) agus A Nation Once Again (1844) agus ina phrós láidir ar chúrsaí polaitíochta, ealaíona, talmhaíochta, eacnamaíochta agus cúrsaí eachtracha, chuir Dáibhís smaointe faoi bhráid an phobail a raibh sé mar aidhm acu forbairt a dhéanamh ar an náisiúntacht Éireannach agus saoirse a bhaint amach.

Bhí an míleatachas mar théama lárnach ina chuid filíochta, i measc téamaí eile. In A Song for the Irish Militia (1845), scríobh sé gurb é “claíomh an tsaighdiúra amháin is féidir an síol a cuireadh go cróga a bhaint”. Ach níor chreid sé sa mhíleatachas gan chiall ná gan straitéis agus rinne sé achainí ar dhaoine a bheith críonna, foighne a bheith acu agus láidreacht a léiriú tríd an disciplín;

“Ní crógacht ná cruach amháin, áfach,

A chuirfeas ríl ar an Sasanach;

Ach saíocht, obair ó lá go lá,

Go dtiocfaidh barrachas an ghrá”

Tháinig na hÉireannaigh Óga le chéile thart ar Dháibhís sna 1840í. Ina measc bhí Ó Dubhthaigh, Seán Mistéil, Liam Mac Gabhann Ó Briain agus daoine eile nach iad. D’fhógair Dáibhís gurb é “Ourselves Alone” manna an ghrúpa.

Chuaigh Dáibhís in adharca le hÓ Conaill agus an tArd-Easpag Seán Mac Éil ar cheist na gcoláistí tuata faoi úinéireacht an stáit. Chreid na Caitlicigh chráifeacha gur “coláistí neamhdhiaga” a bheadh iontu. Ach dár le Dáibhís ba bhunús riachtanach den náisiúntacht ionchuimsitheach é an t-oideachas imeasctha.

Ní raibh spéis ag Dáibhís óráidí a thabhairt ná a bheith ina cheannaire agus chreid sé go raibh cumhacht níos mó sa pheann ná san óráidíocht. Scríobh sé tuairiscí cuimsitheacha ar cheist na talún, an oideachais agus chumhacht mhíleata impireacht na Breataine. Scríobh sé ar son bhorradh na litríochta Éireannaí, chaomhnú na Gaeilge (ainneoin nach raibh sé líofa é féin), agus athbheochan ar thraidisiún ealaíona na meánaoiseanna. 

De dheasca na tréaniarrachta bhí sláinte Dháibhís imithe in olcas faoin mbliain 1845. Ina óráid dheireanach labhair sé ar son athmhuintearas sa ghluaiseacht ar son Reipéil a bhí scoilte idir Éire Óg agus Éire Aosta, an dream a d’fhan dílis d’Ó Conaill, faoin tráth sin. I mí Lúnasa scríobh sé eagarfhocal a cháin “forlámhas na ndéantúsóirí” agus tíorántacht lucht an rachmais ar lucht oibre Shasana.

Fuair sé bás roimh a 31ú breithlá. Bhí slua ollmhór agus tírghráthóirí na hÉireann i measc an tslua a lean a chónra thar bhochtáin na Saoirsí a bhí i mbun caointe go Reilig Chnoc Iaróm.

Sheol Rúnaí Ginearálta Misneach, an Dr. Kerron Ó Luain, a leabhar ar stair na Gaelscolaíochta i dTuaisceart Ard Mhacha le déanaí, i gCathair Ard Mhacha ar dtús agus ansin i bPort an Dúnáin in Ionad Dhroim Chrí.

Rinne sé cur síos ar iarrachtaí gluaiseacht na Gaelscolaíochta córais oideachais agus meon na tíre a dhíchoilíniú le leathchéad bliain anuas.

Tá Misneach buíoch as an gcuireadh an leabhar a sheoladh sa cheantar agus seolann muid dlúthpháirtíocht do mhuintir Bhóthar Gharbhachaidh ach go háirithe agus na Fir Bhuí ag bagairt an tseicteachais chaithréimigh orthu arís – léiriú eile ar an ngéarghá próiseas an díchoilínithe a chur thar abhainn ina iomláine agus deireadh a chur le críochdheighilt na hÉireann.

Beidh an leabhar á sheoladh i mBÁC ar an 1ú Deireadh Fómhair. Tuilleadh sonraí le fógairt i rith na seachtaine!

Rinne Pádraig Mac Phiarais cáineadh géar ar an gcóras oideachais coilíneach in Éirinn, na scoileanna náisiúnta, ina phaimfléid The Murder Machine. Ba chóras é, dár leis, a chuir cos ar bolg ar spiorad na ndaltaí agus a bhrú an teanga agus cultúr go leataobh. An réiteach air seo ná córas oideachais a bhunú a raibh sé mar “sprioc cabhrú leis an bpáiste a bheith ina leagan is macánta agus is fearr de féin”.

D’fhorbair spéis an Phiarsaigh san oideachas as an dual a bhí aige in athbheochan na Gaeilge. Bhunaigh sé Scoil Éanna ar an 8 Meán Fómhair 1908 ag Teach Fhiodh Cuillinn in Raghnallach. Ghlac an Piarsach ról an phríomhoide agus bhí Tomás Mac Donnchadha in éineacht leis mar leas-phríomhoide.

Ar lá a oscailte bhí dhá scór dalta ag freastal ar an scoil, ach chuaigh sin i méid agus faoi dheireadh na bliana bhí an ceithre scór ann. D’fhás na huimhreacha ar bhonn leanúnach idir 1908 agus 1909. D’áitigh an Piarsach in 1909 nárbh ann do bhuachaill sa scoil “nach dtagann ó theach ina bhfuil traidisiún an tsaothraithe ar son na hÉireann, traidisiúin litríochta, scolártha nó seirbhís pholaitiúil”.

Tionscadal clainne a bhí i Scoil Éanna ar bhealaí go leor. I measc na mball foirne bhí: Liam Mac Phiarais, deartháir le Pádraig, a mhúin ealaíon; Mairéad Nic Phiarais, deirfiúr leis, a mhúin an Fhraincis; agus Máire Bhríd Bean an Phiarsaigh, máthair na clainne, a mhúin ceol. Chabhraigh an bheirt bhan le cúrsaí riaracháin chomh maith sna blianta tosaigh.

Cruthaíodh atmaisféar clainne, neamhinsititiúideach, a d’fheil do na buachaillí “lácha agus leochaileacha”. B’inspioráid traidisiún Gaelach an altramais don Phiarsach. Shamhlaigh sé an scoil mar mhacasamhail de chór buachaillí Eamhain Macha. Tagraíodh do Chú Chulainn chomh minic sin sna ranganna go ndúirt na buachaillí, agus iad ag magadh, gur “ball foirne dofheicthe” a bhí sa laoch Fiannaíochta.

Roghnaíodh an “an modh díreach”, bunaithe ar mhodh a bhí á úsáid sa Bheilg, mar mhodh múinte. Is é bunús an mhodha ná go dtumtar sa teanga an dalta agus go bhfoghlaimítear an teanga tríd an gcomhrá, an gníomh agus ábhar múinte físiúil.

Mar sin ba é Scoil Éanna an chéad scoil tumoideachais, an chéad Ghaelscoil. Níor múineadh ach na hábhair eolaíochta, nach raibh an téarmeolaíocht Ghaeilge forbartha iontu go fóill, trí Bhéarla. Ba é “neart in ár lamhaibh, fírinne in ár dteangthaibh, glaine in ár gcroíthe”.

Bhain an scoil cáil amach go sciobtha as na drámaí a léiríodh ann. Léiríodh saothar de hÍde agus Standish O’Grady. Agus d’fhreastail pearsanra cultúrtha mór le rá, leithéidí Eoin Mhic Néill, Úna Ní Fhaircheallaigh, Éamoin Uí Mháirtín, Mháire Ní Éideáin, agus W.B. Yeats, ar na drámaí. Scríobh an Piarsach drámaí ar nós Mac-Ghníomharta Chúchulainn chun idéalacha gaisciúla a spreagadh i measc na ndaltaí. Nascadh an lúthchleasaíocht agus an corpoideachas le neart an náisiún. Ar ball thosaigh Con Colbert ag baint leaa as an modh druileála Sualannach a leag an bhéim ar an disciplín agus ar mháirseáil.

Fás, forbairt agus láthair nua

Faoin scoilbhliain 1909-10 bhí 130 dalta ag freastal ar an scoil agus bhraith an Piarsach go raibh Teach Fhiodh Cuillinn róbheag. In 1910 bhog Scoil Éanna chuig an Eirmeatáiste, teach a tógadh san ochtú haois déag, in Ráth Fearnáin, a bhí amuigh faoin tuath an tráth sin agus caoga acra de choillte, páirceanna agus uisce thart air.

Bhí baint ag Roibeárd Emmet leis an áit; rud a spreag na daltaí. Spreagadh na daltaí i dtaobh an nádúir de chomh maith agus chaith siad am ag faire ar an nádúr, ag fás plandaí i gcuibhrinn sa ghairdín, agus eiseamail a bhailiú d’iarsmalann na scoile gan “rudaí fiáine” a ghortú.

Nuair a bhog na buachaillí go Ráth Fearnáin osclaíodh Scoil Íde do chailíní i dTeach Fhiodh Cuillinn, agus reáchtáladh é ar na prionsabail chéanna le Scoil Éanna.

Múinteoirí agus curaclam

Tháinig léachtóirí mór le rá, ina measc Alice Stopford Green, Dubhghlas de hÍde, Edward Martyn, Sarah Purser, Eoin Mac Néill agus W.B. Yeats, chun léachtaí a thabhairt. I measc na múinteoirí bhí Pádraic Colum, William Clarke, Joseph Carroll, Dr Patrick Doody, Tomás MacDomhnaill, Michael MacRuaidhrí, Standish O’Grady, agus Michael Smithwick. 

D’fhoilsigh na daltaí a n-iris féin, An Scoláire, agus chuaigh siad i mbun staidéir ar réimse leathan ábhar lenar áiríodh an gharraíodóireacht agus an Éigipteolaíocht. Ach i ndiaidh don scoil bogadh thit líon na ndaltaí. I 1910-11 bhí seachtó dalta i Scoil Éanna, ach i ndiaidh 1912 ní raibh níos mó ná seasca dalta ann. In 1915, bliain roimh an éirí amach, ní raibh ach ocht mbuachaill agus fiche thar cheithre bliana déag d’aois a d’fhan don dá théarma.

Bhí an Piarsach gafa i ndiaidh 1912 leis an bpolaitíocht réabhlóideach agus, anuas air sin, bhí deacrachtaí airgeadais ag an scoil; ba iad seo an dá phríomhchúis leis an meath a tháinig ar líon na ndaltaí i Scoil Éanna.

Éirí Amach 1916

Bhí tionchar ollmhór ag an scoil ar chúrsaí in 1916. Chomh maith leis deartháireacha Mhic Phiarais agus Tomás Mac Donnchadha, mhúin Éamon Ceannt agus Con Colbert sa scoil. Ghlac cúig dhalta dhéag páirt san éirí amach. Ina measc bhí leithéidí Dheasún Uí Riain, a throid in Ard-Oifig an Phoist agus a bhí ina údar ar ball, agus Sheosamh Mhic Shuibhne, naoscaire in Ard-Oifig an Phoist a cuireadh i ngéibheann in Frongoch ar ball.

I ndiaidh an Éirí Amach ghlac na Sasanaigh seilbh ar an Eirmeatáiste. D’athoscail Máire Mhic Phiarais an scoil arís i dTeach Fhiodh Cuillinn, agus d’fhill siad ar Ráth Fearnáin in 1919. Chaith Seosamh Mac Donnchadh seal gairid mar phríomhoide sular gabhadh é. Níorbh fhear gnó a bhí sa Phiarsach agus bhí an scoil i sáinn airgeadais sna blianta i ndiaidh dó a bheith curthua chun báis. D’ainneoin iarrachtaí na clainne dúnadh an scoil in 1935. 

Fágadh an Eirmeatáiste le hoidhreacht ag an Seanadóir Mairéad Nic Phiarais. Nuair a bhásaigh sise in 1969 fágadh an láthair ag an stát. Is iarsmalann atá i Scoil Naomh Éanna sa lá atá inniu ann. Agus tá Gaelscoil Lios na nÓg, a bunaíodh in 1996, lonnaithe i dTeach Fhiodh Cuillinn.

An samhlódh an Piarsach, a d’fhág oidhreacht na Gaelscolaíochta againn agus é ag obair faoi riail Shasana, go mbeadh stráicí móra de stát na sé chontae fichead gan Ghaelscoil, agus contaetha iomlána gan Ghaelcholáiste, 104 bliain i ndiaidh “neamhspleáchas” a bhaint amach?

Rinne Pádraig Mac Phiarais cáineadh géar ar an gcóras oideachais coilíneach… “an meaisín dúnmharaithe”. Ba chóras é a chuir cos ar bolg ar spiorad na ndaltaí agus a bhrú an teanga agus cultúr síos.

Bhunaigh sé Scoil Éanna ar an 8 Meán Fómhair 1908 ag Teach an Chuillinigh in Raghnallach. Ghlac an Piarsach ról an phríomhoide agus bhí Tomás Mac Donnchadha in éineacht leis mar leas phríomhoide.

Ar lá a oscailte bhí dhá scór dalta ag freastal ar an scoil, ach chuaigh sin i méid agus faoi dheireadh na bliana bhí an ceithre scór ann. Tionscadal clainne a bhí ann: Liam, Mairéad agus Máire Bhríd ar an bhfoireann.

Chruthaíodh atmaisféar clainne. Bhí Cúchulainn mar “bhall foirne dofheicthe”. Roghnaíodh an modh díreach; tumoideachas iomlán. Ba é Scoil Éanna an chéad Ghaelscoil!

Tháinig cáil ar an scoil as a drámaí gaisciúla agus a spiorad réabhlóideach. Spreag saothair agus teagasc an Phiarsaigh idéalachas, misneach agus dílseacht don náisiún i measc na ndaltaí.

Bhí an lúthchleasaíocht agus an disciplín lárnach i Scoil Éanna. Mhúin Con Colbert druileáil agus máirseáil; ullmhúchán fisiciúil agus intinne don ghlúin réabhlóideach a bhí ag teacht chun cinn.

Bhog an scoil go dtí an Eirmeatáiste i Ráth Fhearnáin in 1910; láthair a raibh baint ag Roibeárd Emmet leis. Spreag an nasc stairiúil seo tuiscint réabhlóideach i measc na ndaltaí.

Bhí tionchar ollmhór ag Scoil Éanna ar Éirí Amach 1916. Mhúin Ceannt agus Colbert ann; ghlac cúig dalta dhéag páirt san éirí amach. Ba lárionad réabhlóideach í an scoil.

An shamhlódh an Piarsach go mbeadh stráicí móra de stát na Sé Chontae Fhichead gan Gaelscoil, agus contaetha iomlána gan Gaelcholáiste, 104 bliain i ndiaidh “neamhspleáchas”?