Bhí an Ghaeilge mar chuid de Choláiste na hOllscoile, BÁC, ó 1854 nuair a múineadh é mar chuid de churaclam na dána. Nuair a d’iompaigh an ollscoil ina institiúid stáit in 1908 bhí an teanga mar chuid foirmeáilte den struchtúr acadúil.

Le linn an fhichiú haois bhí léachtóirí Gaeilge na hollscoile lárnach i gcur chun cinn agus caomhnú na Gaeilge. Tá Cartlann Béaloideasa na hÉireann, a chaomhnaíonn oidhreacht scéalaíochta agus béaloideasa na tíre, lonnaithe san ollscoil.

Bunaíodh An Cumann Gaelach sna 1920í. Bhí neart feachtais síos trí na blianta don chomharthaíocht agus ar son feiceálacht na Gaeilge, ach go háirithe ó na 1960í ar aghaidh.

Ach ainneoin cumhacht agus saibhreas na hollscoile, ba mhinic a raibh tacaíocht institiúideach don teanga lag go leor. Ba iad na mic léinn a chur póstaeir in airde, a reáchtáil imeachtaí agus a d’eagraigh agóidí Gaeilge, a choinnigh an Ghaeilge beo ar an gcampas agus a rinne dul chun cinn ar son na teanga.

Má theastaíonn uait páirt a glac in eagraíocht atá dírithe ar tuilleadh díchoilíniú a chur i gcríoch i gColáiste na hOllscoile, BÁC, bígí i dteagmháil linn inniu.

Maíonn lucht tinte cnámh “Oíche an 12ú” go bhfuil siad ina ionadaithe ar an traidisiún Protastúnach. Ach an fheidhm atá ag na tinte chnámh ná chun fuinneamh an lucht oibre Protastúnach a chur I dtreo na polaitíochta frithghníomhaí.

Sa chaoi seo ní théann an fuinneamh céanna i dtreo na saoirse, na cothromaíochta, agus na féinmhuiníne cultúrtha. Níl an tAontachtas forchiníoch ionadaíoch ar stair na bProtastúnach in Éirinn.

Smaoineoimis, in áit sin, ar Dhúbhglas de hÍde; Gaeil Protastúnach, gníomhaí, scoláire, béaloideasóir, teoiricí dhíchoilínithe a bhí lárnach san athbheochan. Bhí lámh ag de hÍde i mbunú an Conradh a bhí sé mar aidhm aige an tír a dhí-Ghalldú, sé sin a Dhíchoilíniú, ar son gach éinne beag beann ar a reiligiún nó cúlra eitneach.

Chuaigh de hÍde ar shlí na fírinne ar an 12ú Iúil 1949. D’fhág sé traidisiún saibhre den uileghabhálacht cultúrtha radacach agus fís ina raibh an Ghaeilge mar oidhreacht náisiúnta do chách. Tá Protastúnaigh in Oirthear Bhéal Feirste agus ar fud na tíre ag leanúint sa traidisiún sin go fóill.

Diúltaíonn Misneach do pholaitíocht cúngaigeanta “Oíche an 12ú Iúil”. Seasann muid i dtraidisiún de hÍde agus iad siúd a bhreathnaigh ar an nGaeilge mar ghléas saoirse do chách. Sna comhráití atá ag tarlú faoi Éirinn Aontaithe cheana, ba chóir an bhéim a leagadh ar an gcuid lárnach sin den traidisiún Protastúnach.

Tá SAM ag “ceiliúradh” 250 bliain a bhunaithe i mbliana. Ach déantar dearmad, i measc na nÉireannach atá faoi gheasa ag an áit ach go háirithe, gur bunaíodh SAM ar chinedhíothú dream amháin agus daoradh chun sclábhaíochta dream eile.

Tá torthaí na bpróiseas seo fós le brath i ngach gné de chultúr, sochaí agus polaitíocht SAM. Tá an ciníochas fite fuaite le saol laethúil SAM go fóill. Cé gur tháinig deireadh foirmiúil leis an sclábhaíocht in 1865 agus gur cuireadh an fhrithbheartaíocht bhundúchasach faoi chois ar deireadh in 1890 ag Wounded Knee, tá an meon a chuir bonn faoi na córais sin fós ann go smior i measc codanna móra den tsochaí.

Ar feadh níos mó ná 200 bliain bhí an ciníochas nasctha go dlúth le sochaí an Deiscirt. Sa chaoi chéanna, breathnaíodh ar na Bundúchasaigh mar dhream a gcaithfí fáil réidh leo chun “an náisiún” a leathnú amach.

Fiú dá mbeadh an t-ádh ar na hAfrai-Mheiriceánaigh nó Bundúchasaigh a bheith “saor” ní raibh meas madra orthu sa tsochaí ná sa stát.

Cuireadh na Bundúchasaigh go scoileanna cónaithe inar fáisceadh a gcultúr agus a dteangacha amach astu. Achtaíodh dlíthe Jim Crow i gcoinne na nAfrai-Mheiriceánach fiú i ndiaidh dheireadh chóras na sclábhaíochta.

Tá an creideamh i “ciníocha” bitheolaíocha, coincheap atá gan bunús eolaíoch, ar cheann de na hoidhreachtaí is contúirtí den sclábhaíocht. Ach glactar go forleathan leis an bhféinaithint chiníoch. Tá catagóirí amhail Geal, Dubh, Áiseach, agus Bundúchasach fós in úsáid, cé gur trí reachtaíocht choilíneach in Virginia agus Tuaisceart Carolina a cumadh iad an chéad lá. Ba é an creideamh san fhorchiníochas Geal agus an beag is fiú de dhaoine Dubha agus Bundúchasacha bunús chiníochas SAM.

Ní “rogha” a bhaineann leis an duine aonair é an ciníochas. I ndiaidh dó a bheith á threisiú ar feadh na nglúnta, feidhmíonn sé ar bhonn cultúrtha, institiúideach, agus ar bhonn aonair:

1. Neartaíonn an ciníochas cultúrtha tuiscintí faoin gcéimlathas ciníoch sa saol laethúil
2. Aistríonn an ciníochas institiúideach na tuiscintí sin, ar bhealach éagothrom, isteach i réimsí an oideachais, na tithíochta, na fostaíochta agus na póilíneachta.
3. Coinníonn an ciníochas aonarach, bíodh sin go coinsiasach nó go fothchoinsiasach, na córais seo in situ

Nuair a thógtar na trí ghné seo san áireamh, bíonn praghas mór síceolaíochta agus sláinte le híoc acu siúd a fhulaingíonn dá bharr. Ar an mbealach seo, déantar gortuithe stairiúla na sclábhaíochta agus an chinedhíothaithe a threisiú sa lá atá inniu ann.

Tháinig an staraí Raphaël Lemkin aníos leis an téarma “cinedhíothú”. Agus é ag forbairt an téama, bhí staidéar ar scrios na mBundúchasach agus daoradh chun sclábhaíochta na nAfrai-Mheiriceánach ar bun aige. D’áitigh sé gur dhírigh an cinedhíothú ar ghrúpaí, seachas ar dhaoine aonair, agus é mar aidhm “cuid nó an t-iomlán acu a scrios”. Faoin sainmhíniú seo, is cinedhíothú a bhí sa sclábhaíocht agus i scrios na mBundúchasach.

Cuireadh bac ar sclábhaithe Afrai-Mheiriceánacha a dteangacha, ainmneacha agus reiligiún a úsáid, nó a gcultúr a choinneáil. Maraíodh iad nuair a dhiúltaigh siad. Fuair siad bás den ocras, deineadh ciapadh agus éigniú orthu agus cuireadh bac orthu clanna a thógáil. Díoladh páistí ar nós sclábhaí airnéise agus scaradh iad óna dtuismitheoirí.

Tagann na gníomhartha le sainmhíniú Lemkin ar an gcinedhíothú: marú baill ghrúpa, díobháil thromchúiseach a dhéanamh do chorp nó meabhair, cosc a chur ar bhreitheanna, agus páistí a aistriú trí fhórsa.

Tá ceist an raibh an rún ann dul i mbun an chinedhíothaithe, atá lárnach i sainmhíniú na Náisiún Aontaithe, soiléir sna taifid staire. Mhaígh úinéirí na sclábhaithe go hoscailte go raibh an ceart acu sa mhéid a rinne siad de bharr ísleacht na sclábhaithe.

Chreid siad go raibh an bhrúidiúlacht a d’úsáid siad de dhíth agus chun leasa an chórais. Léiríonn lámhleabhair, litreacha agus tráchtaireacht phoiblí straitéisí soiléire chun na sclábhaithe a choinneáil faoi smacht.

Bhí pátrún den chineál céanna mar a bhain sé le léirscrios na mBundúchasach. Roimh theacht na nEorpach, meastar go raibh 2 mhilliún Bundúchasach ina gcónaí san áit a d’fhorbródh isteach sna SAM.

Faoi 1890, ní raibh fágtha ach 8%-12% acu. Cé go raibh ról áirithe ag galair, ba iad na feachtais mhíleata, na háir, an t-aistriú trí fhórsa, agus goid talún a bhí mar an cor cinniúnach. Ceann i ndiaidh a chéile, chlis ar na náisiúin Bhundúchasacha, scriosadh a ndaonraí, agus cuireadh iad siúd a tháinig slán i bhfad ar shiúl óna dtailte dúchasacha.

Tá na héagóracha seo fós ina chnámh spairne agus ina cheist bheo nach bhfuil córas caipitlíoch-coilíneach SAM sásta, nó in ann fiú, a réiteach. Mar sin, ná ceiliúraimis 250 de SAM ná ról na nÉireannach a chruthaigh an impireacht sin.

Seasaimis leis na pobail atá ag fulaingt go fóill de bharr na himpireachta agus gníomhaímis chun titim na himpireachta céanna a fheiceáil.

Chuaigh gníomhaithe Misneach agus Liú na Laoi i mbun obair dhíchoilínithe i gCorcaigh le déanaí.

Seoladh litir oscailte go comhairleoirí cathrach Chorcaí ag impí orthu rún a rith le tús a chur le Polasaí Díchoilínithe don chathair, lena n-áirítear ainmneacha sráide.

Tá sé i bhfad thar am gur deineadh díchoilíniú ceart ar thírdhreach na cathrach!

Cloistear an tuairim gur chóir an spórt agus an pholaitíocht a choinneáil scartha i gcomhthéacs an baghcait a éilíonn gníomhaithe Palaistíneacha ar chluichí leis an Iosrael.

Ach úsáideann stáit mhóra an spórt chun spórtdalladh a chur i bhfeidhm. Tharla seo i gcás an Choirn Dhomhanda san am a chuaigh thart, mar shampla le linn réimeas Mussolini agus Corn Domhanda 1934 san Iodáil. Rinneadh é le déanaí in 2022 nuair a rinne Catar óstáil ar an gCorn Domhanda, ainneoin shárú na gceart daonna sa tír.

Ach ba é Uragua, a óstáil an chéad Chorn Domhanda, a chuir tús leis an gcleachtas leas polaitiúil a bhaint as an gcomórtas chun féiniúlacht idirnáisiúnta na tíre a chruthú os comhair an domhain.

Thosaigh an scéal ní le Corn Domhanda 1930, ach le Cluichí Oilimpeacha 1924. Rinne taidhleoir san Eilvéis Uragua a iontráil sna cluichí i bPáras i ngan fhios do dhaoine.

Ní raibh buiséad ann don turas agus b’éigean d’oifigeach amháin morgáiste a thabhairt amach ar a theach chun an maoiniú cuí a fháil. Ach d’éirigh leis an bplean. 

Chuaigh Uragua ar thuras timpeall na Spáinne ar an mbealach go Páras. Bhí na sluaite faoi gheasa ag an bhfoireann agus a stíl phasála. Le linn an chomórtais ba iad an fhoireann is mó a mheall na sluaite. Seoladh an t-úrscéalaí Colette chun scríobh fúthu do Le Matin. 

Nuair a bhuaigh Uragua bonn óir, d’fhógair an nuachtán El Día go raibh níos mó déanta ag an bhfoireann do chlú na tíre ná aon fheachtas bolscaireachta. Cuireadh saoire phoiblí ar bun nuair a d’fhill an fhoireann.

Mhaígh Mundo Uruguayo gur léirigh an bua gur “náisiún sibhialta” a bhí in Uragua a d’fhéadfadh cultúr a easpórtáil chomh maith le mairteoil. 

Bhí dul chun cinn foireann sacar Uragua bunaithe i mbuntáistí na hidé-eolaíochta batllismo. Idé-eolaíocht fhorásach ba ea é a leag béim ar lámh an stáit a úsáid ar son leas sóisialach.

Bhí córas láidir oideachas stáit i gceist a raibh an cleachtadh coirp ina chroílár. Tógadh isteach an lá oibre ocht n-uaire agus tugadh an vóta do chách. D’éirigh le hUragua bonn óir a bhaint sa sacar ag na cluichí Oilimpeacha in Amstardam arís in 1928.

Nuair a chinn FIFA go raibh gá le Corn Domhanda a bhunú don sacar a sheasfadh ar a chonlán féin, theastaigh ó Uragua go ndéanfaidís óstáil air. Bhí Corn Domhanda 1930 ag teacht le comóradh 100 bliain bhunreacht Uragua. Rinneadh an Estadio Centenario, staid ollmhór sacair i bpríomhchathair na tíre Montevideo, a thógáil chun ceiliúradh a dhéanamh ar an mbliain. 

Bhuaigh Uragua ar an Airgintín 4-2 sa chluiche ceannais agus b’fhíorú é go raibh rath ar scéimeanna batllismo. Cé gur tháinig an idé-eolaíocht faoi bhrú le linn an Spealta Mhóir sna 1930í, tá Uragua go fóill ar cheann de na stáit is forásaí dá bhfuil ann, le ceann de na daonraí is sásta i Meiriceá Theas; rud a léiríodh go hidirnáisiúnta de chéad uair le linn an Chéad Choirn Dhomhanda in 1930.

Tá an eite chlé liobrálach tar éis seasamh náireach a ghlacadh le linn na n-agóidí breosla. Seachas tacú leis na hagóideoirí nó iarracht a dhéanamh dul i bhfeidhm orthu sheas siad ar an taobhlíne á gcáineadh.

Thacaigh leithéidí Misneach, Éirígí, Pobal Roimh Bhrabús agus Sinn Féin leis na hagóidí. Ach dhiúltaigh an sciar sin den eite chlé a bhfuil lucht tacaíochta meánaicmeach uirbeach acu den chuid is mó, na Glasaigh, na Daonlathaithe Sóisialacha agus an Páirtí an Lucht Oibre, tacú leis an ngluaiseacht spontáineach seo.

Cén chúis a bhí leis an diúltú seo? I gcás na bpáirtithe a dhiúltaigh tacaíocht, is léir de bharr a mbunúis mheánaicmigh nach dteastaíonn uathu dúshlán a thabhairt don status quo.

B’fhearr leo bainistiú a dhéanamh ar an gcóras caipitleach agus blúiríní beaga a bhaint de bhord lucht an rachmais don ghnáthdhuine. I dtaobh na ngnáthliobrálach de, chuir an ciníochas a bhí le sonrú ó dhream antoisceach a rinne iarracht seilbh a ghlacadh ar na hagóidí, agus a bhí mar urlabhraithe chomh maith, ó dhoras iad.

Tá sin intuigthe go pointe, ach gach uair a dhiúltaíonn daoine forásacha a bheith i láthair agus gluaiseacht ag borradh ón mbun aníos, neartaíonn cumhacht na heite deise i bhfad amach.

Seans go n-eascraíonn an diúltú seo ó phiúratánachas liobrálach, polaitíocht na féiniúlachta, cúrsaí aicme, an deighilt tuaithe/uirbeach, agus nósanna an chealchultúir.

Ach, thar aon rud eile, eascraíonn an diúltú ó easpa tuisceana ar ghluaiseachtaí sóisialta agus gluaiseachtaí ón mbun aníos i stair na hÉireann.

Is cinnte, faraor, go raibh tionchar láidir na heite dheise le brath ar an agóid. Is léir go raibh tromlach na n-urlabhraithe náisiúnta ar an eite dheis i bhfad amach.

Bhí a gcuid éileamh teoranta agus in amanna aisteach (mar shampla, dul i mbun druileáil ola amach ó Ghaillimh). Anuas air sin, is cinnte go ndearna feachtasóirí lánaimseartha dífhostaithe na heite deise iad féin a chur chun cinn i mBaile Átha Cliath go háirithe.

Uaidh sin, d’éirigh leo iad féin a chraobhscaoileadh trí na meáin shóisialta agus cuma dheasach a chur ar an agóid. Ach chonacthas freisin in áiteanna eile, cur i gcás Laois agus Loch Garman, go raibh gnáthdhaoine chun cinn.

In áiteanna eile, Maigh Eo, mar shampla, cuireadh gríosóirí na heite deise as grúpaí WhatsApp. Bhí cruth agus dinimicí éagsúla ar na hagóidí in áiteanna éagsúla. 

Go stairiúil níor tharla borradh ón mbun aníos ar cheist ábharaíoch in Éirinn ariamh nach raibh casta go hidé-eolaíoch. Cur i gcás le linn Chogadh na Talún, bhí ar ghníomhaithe de chuid Chonradh na Talún agus gníomhaithe forásacha poblachtánach dul in adharca le sagairt agus le lucht coimeádach meánaicmeach, úinéirí na siopaí agus feirmeoirí rachmasacha.

Nuair a bhí Conradh na Talún á bhunú i Maigh Eo in 1879, bhí ar Fhíníní an fód a sheasamh i gcoinne dreamanna nár aontaigh siad leo. Cé go raibh Mícheál Mac Daibhéid, Fínín radacach, ag tiomáint bunú an Conradh sa chontae, bhí drogall ar Pharnell páirt a ghlacadh de bharr go raibh an eagraíocht ag teacht ón mbun aníos. Ach d’éirigh le Mac Daibhéid Parnell a mhealladh ar deireadh.

I gClár Chlainne Mhuiris i mí Iúil 1879 sin rinne sagairt iarracht rúin a rith ag cruinniú de chuid Chonradh Talún Mhaigh Eo. An aidhm a bhí ag na rúin ná ceisteanna faoin oideachas Caitliceach agus cumhacht saolta an Phápa a chur i lár an aonaigh. Ach dhiúltaigh Fíníní don iarracht ar an mbonn go scriosfaí bunús neamhsheicteach na gluaiseachta.

Nuair a bunaíodh Conradh na Talún i gCorcaigh i Meán Fómhair 1880, toghadh “Long” John O’Connor, ball de Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann (BPÉ), mar rúnaí ar an eagraíocht. Thug sé a chéad óráid uaidh an mhí dár gcionn i mBeanntraí. Mhaígh O’Connor go raibh talamh uile na hÉireann faoi úinéireacht 742 tiarna talún nár dhein pioc oibre ina saol. Ba chosúil go raibh an ráiteas sin róradacach do na sagairt a bhí ar an ardán leis.

Le tacaíocht aire parlaiminte náisiúnaigh hoimeádaigh áitiúil, ruaigeadh O’Connor ón ardán. Dúirt na sagairt leis an slua gur chóir gníomhú ar son chearta na dtionóntaí agus na dtiarnaí araon, agus cháin siad an poblachtánach Corcaíoch as a argóintí ceannairceach agus sóisialach.

Lean feachtasóirí Fíníneacha de chuid Chonradh na Talún leo ag streachailt leis an taobh deasach den ghluaiseacht. Faoi 1881 fiú bhí fócas na hArd-Chomhairle an BPÉ, ar a raibh tiarna talún ar nós John O’Leary, dírithe ar an gceist náisiúnta amháin seachas ar an mborradh sóisialta.

Ach lean cinnirí áitiúla na heagraíochta orthu ag feachtasaíocht. Is fíor gur imir Parnell feall le Conradh Chill Mhaighneann agus nár baineadh fís Mhíchíl Mhic Dhaibhéid amach faoi athdháileadh náisiúnta ar an talamh. Ach briseadh cumhacht na dtiarnaí talún, agus sa mhéid sin laghdaíodh smacht an dreama is cumhachtaí agus is dílse don impireacht.

Nílim ag maíomh gur gluaiseacht é seo atá chomh cumhachtach nó chomh tábhachtach le ceann na mblianta 1879-1882, dár ndóigh.

Ach de réir mar a théann cúrsaí costais maireachtála in olcas de bharr boilsciú agus chíor thuathail an chaipitleachais is léir nach mbeidh deireadh leis an gceist seo go luath. Is léir nach mbeidh spéis ag na liobrálaithe aon tionchar a imirt ar chúrsaí; tá cuid mhór den locht ar an gcur chuige seo le fás an fhaisisteachais. 

Sa deireadh thiar, léiríonn na hagóidí seo cumhacht an ghnímh chomhordaithe agus an chur isteach. Léiríonn siad gur féidir le cúrsaí athrú nuair a ghníomhaíonn daoine le chéile, fiú go scaoilte; agus gur uirlis é an brú comhchoiteann atá fós in ann dul i bhfeidhm ar chórais fhréamhaithe.

An té a bheas ag fanacht ar éirí amach nó gluaiseacht “neamhthruaillithe” ón mbun aníos, beidh siad ag fanacht go brách. Is dócha nach dteastaíonn gluaiseacht atá in ann athrú suntasach a bhaint amach ón dream sin dáiríre.

Ba ré nua é don Bholaiv nuair a bhuaigh Evo Morales toghchán uachtaránachta na tíre in 2005. Bundúchasach ba ea Morales a bhí ina cheannaire ceardchumainn agus ina cheann feadhna ar ghluaiseacht na bhfásaithe cóca.

Léirigh na pobalbhreitheanna díreach tar éis na vótála go raibh 51% den vóta buaite ag Morales. Toradh stairiúil a bhí ann. Ba é Morales an chéad uachtarán dúchasach ar stát ina raibh tromlach soiléir ag na bundúchasaigh.

Ghéill an t-iomaitheoir is gaire dó, Jorge Quiroga de chuid na heite deise láir, nuair ba léir go raibh Morales go mór chun cinn.

Reáchtáladh an toghchán agus cosmhuintir na tíre dubh dóite le polasaithe nualiobrálacha an rialtais le traidhfil de bhlianta.

Gheall feachtas Morales go ndéanfaí fás cóca dleathach, go dtabharfaí acmhainn gáis agus ola na tíre isteach in úinéireacht phoiblí, agus go ndéanfaí athdháileadh maoine tráth a raibh an Bholaiv ar cheann de na tíortha ba bhoichte sa Mhórchríoch.

Thacaigh muintir na tuaithe, ceardchumainn, agus bundúchasaigh, a coinníodh amach ón gcumhacht go dtí sin, le feachtas Morales.

Bhí ceiliúradh ann ar fud na tíre nuair a bhuaigh Morales, agus d’fhógair a lucht tacaíochta go raibh tús á chur le “stair nua” don Bholaiv. Ón tús bhí Stáit Aontaithe Mheiriceá ag bagairt ar an tír.

Sheas Morales le Hugo Chávez agus ceannairí eile de chuid na dtonn bándearg. Dhiúltaigh siad don chlár saorthrádála a bhrú Stáit Aontaithe Mheiriceá ar Mheiriceá Theas.

Tá roinnt cúiseanna go bhfuil ag trá ar an tonn bhándearg i Meiriceá theas le blianta beaga anuas, cé nach bhfuil an cogadh caillte go fóill. Ach is iad coups agus feachtais bagartha agus smachtbhannaí SAM cúis le go leor den chúlú.

Le roinnt seachtainí anuas, chuir rialtas na heite dheise, a mhaíonn gur “lárnaigh” iad, sa Bholaiv dlíthe éigeandála i bhfeidhm anuas de bharr éirí amach na cosmhuintire ina éadan.

Bhí “an caipitleachas do chách” mar mhanna ag an Uachtarán Rodrigo Paz le linn a fheachtais toghchánaíochta in 2025. Feictear an patrún seo arís agus arís eile; nuair a éiríonn gnáthdhaoine amach i gcoinne polasaithe na déine, déanann an stát cos ar bolg orthu.

Tá bundúchasaigh na Bolaive go mór chun cinn ag cur i gcoinne an rialtais. Tá na bundúchasaigh i gcroílár na ngluaiseachtaí sóisialta sa tír le fada.

Le roinnt seachtainí anuas tá an tír curtha faoi imshuí acu, tá cruinnithe poiblí glaoite acu agus tá siad chun cinn i gcosaint a bpobail ó lámh láidir an stáit.

Tá comhthéacs níos doimhne i gceist leis an ngéarchéim. Tá SAM tar éis na mblianta a chaitheamh ag déanamh beag is fiú de dhaonlathas na Bolaive.

Tá feachtas curtha ar bun ag SAM chun an bonn a bhaint ón stát de bharr ceannairí den eite chlé a bheith i gcumhacht. Tugtar tacaíocht d’éilítí geala a bhfuil an ghráin acu ar chultúr, seilbh thalún, agus teangacha na mbundúchasach.

Tarlaíonn sé seo go minic i Meiriceá Theas. Nuair a théann rialtais i ngleic leis an gcaipitleachas atá ag réabadh a dtíortha, déanann Washington beag is fiú den fhlaitheas.

Léiríonn an ráiteas a rinne Elon Musk, an chéad trilliúnaí ar domhan, a dúirt “déanfaimid coup ar cibé daoine is mian linn” le linn aighneas faoin litiam sa Bholaiv, an dlúthnasc idir an chumhacht chorparáideach agus impiriúlachas Stáit Aontaithe Mheiriceá.

Tá pobal dúchasach atá ag cur i gcoinne na déine sa Bholaiv agus Meiriceá Theas ag seasamh i gcoinne an impiriúlachais chomh maith. Ní mór seasamh leo.

Thiar in 2021 reáchtáil Misneach ócáid dlúthpháirtíochta leis an bpobal Quechua sa Bholaiv inar fhoghlaim Gaeil faoi streachailtí teanga an dreama sin. An bhliain seo caite chuaigh baill Ghlór na Móna ar thuras dlúthpháirtíochta go bundúchasaigh san Amasóin. Is maith naisc den sórt seo a chothú, óir tá ár naimhde eagraithe go hidirnáisiúnta.

Ní mór do Ghaeil, pobail mhionlaigh teanga agus araile, agus cosmhuintir an domhain feidhmiú as lámha a chéile má táimid leis an gceann is fearr a fháil ar lucht ceannasaíochta an domhain, leithéidí Musk agus an aicme sin a thug cuairteanna rialta ar Oileán Epstein.

Is iomaí uair gur chualathas i léamh liobrálach na staire, “gurb ionann an stair ar fad”. Is é sin le rá go bhfuil an luach céanna ag insint staire amháin agus atá ag insint staire eile. Dár ndóigh, is truflais é an ráiteas sin. Mar is eol dúinn bíonn insintí éagsúla na staire in adharca lena chéile.

Cuir i gcás insint stair na hÉireann atá bunaithe ar cheart fhlaitheas na náisiúin agus an insint athbhreithnitheach fhrithnáisiúnach a dhéanann beag is fiú den cheart sin. 

Sampla eile den chur chuige liobrálach seo i leith na staire ná i gcás thírdhreach ár gcathracha agus bailte, áit a bhfuil ainmneacha, deilbheanna agus siombailí an choilínithe fós le feiceáil.

Maíonn na liobrálaithe gur “cuid den stair” iad na rianta seo ó ré na himpireachta. Agus, dá bharr sin, maítear gur gá iad “a chaomhnú inár dtírdhreach”. Ach tá feidhm agus cumhacht shíceolaíoch áirithe ag siombailí, ainmneacha, comharthaí, agus logainmneacha.

Mar is eol do Ghaeil, tá cumhacht an Bhéarla le sonrú sa ghibiris ghalldaithe dár logainmneacha Gaelacha fud fad na tíre. Tá cumhacht áirithe le sonrú chomh maith sna sráideanna agus bóithre a bhfuil ainmneacha chlanna ríoga Shasana orthu go fóill. 

Seans nach dtugann formhór na ndaoine mórán airde ar na siombailí seo. N’fheadar an gcothaíonn nó nach gcothaíonn siad meon Seoiníneach. Níor deineadh taighde soch-shíceolaíochta ar an gceist riamh, go bhfios dom.

Ach, níos mó ná aon rud eile, is léiriú iad ar an díchoilíniú nach ndeachthas fada go leor leis. Tá impleachtaí na heaspa díchoilínithe seo le sonrú mar a luaigh mé sna hainmneacha Béarla atá in áit ár logainmneacha ársa, in easpa físe fadradharcaí an stáit i leith na Gaeilge sa Ghaeltacht agus sa chóras oideachais, in úinéireacht talún atá go fóill faoi smacht tiarnaí talún coilíneacha, cuir i gcás Lios Mór agus Diúc Devonshire, agus sa chóras caipitlíoch coilíneach nár briseadh leis tar éis bhunú an tSaorstáit.

Is sa chomhthéacs seo a chuaigh Misneach agus Liú na Laoi i mbun gníomh díchoilínithe i gCorcaigh le linn dheireadh seachtaine na Cásca. Tá an chathair breac le comharthaí sráide a thugann ómós d’Impireacht Shasana.

Cé go ndeir muintir Chorcaí gur “reibiliúnaigh” iad, tugtar ómós do chlann ríoga Shasana ina dtírdhreach go fóill. Níl Baile Átha Cliath gan locht sa mhéid seo, dár ndóigh. Agus chuaigh Misneach i mbun gníomh den sórt céanna ann in 2024.

An babhta seo i gCorcaigh mhol Misneach agus Liú na Laoi gur chóir laochra Gael agus poblachtacha a chur in áit ainmneacha an choilínithe. Mar sin, d’athraíomar trí chomhartha i lár na cathrach.

Is ainm é Union Quay a léiríonn an scrios cultúrtha: tugtar ómós d’Acht an Aontais 1801. Reachtaíocht é seo a fuair réidh le parlaimint na hÉireann i ndiaidh Éirí Amach 1798. Mhaígh lucht cumhachta Shasana go gcruthófaí “aontacht”.

Ach i ndáiríre is tuilleadh den chur faoi chois a bhí i gceist. Déanann ainm na céibhe comóradh ar an imeallú bunreachtúil. Ní léiriú é an t-ainm ar na daoine a mhair, a d’oibrigh nó a labhair sa cheantar sin é. 

Mar sin, athraíodh ainm na céibhe go Cé Phádraig Uí Chuanacháin. Chaith Ó Cuanacháin, a rugadh i gCorcaigh in 1932, a shaol i mbun oibre i gcoinne thoradh an impiriúlachais. Ba dhíograiseoir Gaeilge é, a rinne feachtasaíocht ar a son i gcúlseomraí, seomraí boird agus ar na sráideanna.

Cuireadh i ngéibheann é sa Churrach in 1956 de bharr a sheasaimh phoblachtaigh, agus chaith sé seal sa phríosún arís sna 1970í. Nuair a scaoileadh saor é chinn sé ar an nGaeilge a dhéanamh níos feiceálaí agus a chur i lár an aonaigh i ngeilleagar na cathrach agus an chontae.

Chuir sé an chomharthaíocht dhátheangach chun cinn go mór mór agus bhí lámh aige i mbunú Gaelscoileanna ar fud Chúige Mumhan. Rinne sé athréimniú ar an nglór a rinne Acht an Aontais iarracht a chur faoi chois.

Comhartha eile a ndearnadh díchoilíniú air ná Albert Street. Cosúil le Union Quay, is comhartha aonteangach Béarla é seo. Ainmníodh Albert Street i ndiaidh an Phrionsa Albert tar éis dó féin agus an Bhanríon Victoria cuairt a thabhairt in 1849.

Agus an tír ag fulaingt sa Drochshaol, thug an chlann ríoga cuairt áiféiseach ar Éirinn lán de sheó agus searmanais. Tugann an t-ainm seo ómós don ríochas, ní don ghnáthphobal nó na daoine a d’oibrigh ar thaobh na habhann agus a d’fhulaing faoi riail Shasana. 

I gcodarsnacht leis an méid sin, chaith Muirgheal Bean Mhic Suibhne (Muriel MacSwiney mar is fearr aithne uirthi) a saol ag obair go díograiseach ar son na ndaoine. Rugadh i gCorcaigh í mar Muriel Frances Murphy in 1892 agus chuaigh sí leis an ngníomhaíocht chléach phoblachtach. Ghlac sí ballraíocht le Conradh na Gaeilge agus Cumann na mBan.

I ndiaidh bhás a fir Traolach Mac Suibhne, nó Terence MacSwiney mar is fearr aithne air, chuaigh sí i mbun feachtasaíochta go hidirnáisiúnta. 

Bhí sí chun cinn i bhfeachtais phoblachtacha agus ar son na n-oibrithe sna Stáit Aontaithe agus i bParás. Throid sí ar son an cheartais, i gcoinne na héagóra agus sheas sí leis na hoibrithe agus cosmhuintir an domhain i gcoinne lucht an cheannais.

Ainmníodh Bóthar Victoria as an mbanríon, dár ndóigh, “Banríon an Ghorta”. Ba chomóradh é seo ar an gcuairt ríoga in 1849, agus ba chomhartha é chun ómós a léiriú d’údarás na himpireachta. Ba iarracht é ainmniú an bhóthair cathair Éireannach a iompú ina chathair dhílis Sasanach nó, ar a laghad, ina chathair sheoinínteach.

A mhalairt a bhí ar bun ag Leslie Price de Barra, a rugadh in 1893. Ba chúiréir í in Ard Oifig an Phoist in 1916. Thug Seán Mac Diarmada ardú céime di agus d’iompair sí teachtaireachtaí agus armlóin i mbaol a báis le linn na réabhlóide. I ndiaidh an Éirí Amach chabhraigh sí le fás Chumann na mBan ó 17 gcraobh go 600 craobh. Bhí sí ina stiúrthóir ar Chumann na mBan ar ball, agus chuaigh sí i mbun obair dhaonnúil chomh maith. Bhí sí mar chathaoirleach ar Chumann Croise Deirge na hÉireann.

Chabhraigh sí le teifigh agus bhí lámh aici i mbunú Gorta, eagraíocht a thug cúnamh do dhaoine ocracha san Afraic. Mar sin, nár cheart ómós a thabhairt inar tírdhreach do dhuine a d’oibrigh i gcoinne an ghorta, seachas banríon a bhí ina ceann feadhna ar stát Shasana a rinne réabadh ar an tír sna blianta 1845-52 agus a bhuail buille láidir ar ár sochaí, teanga, cultúr agus geilleagar a bhfuilimid fós ag dul i ngleic leis inniu?

Ní mór do Chomhairle Cathrach Chathair Chorcaí, i dteannta comhairlí eile agus an rialtais chomh maith, polasaí díchoilínithe a chur i bhfeidhm.

I gCorcaigh go háirithe tá sé scannalach an bealach a bhfuil an stát ag caitheamh le Gael Taca, an eagraíocht a bhunaigh Pádraig Ó Cuanacháin thuasluaite. Ba chóir an eagraíocht a mhaoiniú, infheistíocht a dhéanamh chun Cultúrlann Chorcaí a bhunú, agus dul i mbun bearta díchoilínithe ar an tírdhreach leis.

Is féidir cuimhneamh ar an stair go cinnte, an stair impiriúlach chomh maith. Ach is é an iarsmalann an áit do na siombailí sin, áit a ndéanfar comhthéacsú agus míniú orthu. Níor chóir go mbeidís fós scaipthe ar fud ár gcathracha go fóill tar éis 104 bliain den “neamhspleáchas”.

Cuirim an focal sin idir uaschamóga mar is stát spleách é na sé chontae fichead go fóill, mar is léir i dtaobh a stádais mar stát faoi smacht na bPoncánach go míleata agus go heacnamaíoch. Tá gaol díreach síceolaíoch ag an staid reatha sin leis an easpa díchoilínithe a deineadh san fhichiú haois agus a léirítear go fóill i gcuid mhaith comharthaí sráide impiriúlacha.

Mar sin, is cath comhaimseartha é an cath stairiúil; troidimis an dá chath i dteannta a chéile!

Chuaigh Misneach i mbun agóide i ngeall ar stádas na Gaeilge in Ollscoil na Gaillimhe le déanaí. Ach céard é stair na teanga san institiúid sin?

Nuair a bunaíodh an Saorstát in 1922 chuaigh an rialtas i mbun leasaithe ar Ollscoil Náisiúnta na hÉireann.

Cé go raibh Coláiste na hOllscoile, Gaillimh, ina institiúid Bhéarla ar feadh na mblianta, de bharr é a bheith buailte ar thairseach na Gaeltachta breathnaíodh air mar áit go bhféadfaí ollscoil Ghaelach a fhorbairt.

Ó 1923 i leith dhírigh an tAire Airgeadais, Earnán de Blaghd, ar fhís na hollscoile Gaelaí. Ach in ainneoin gur léirigh daonáireamh 1891 go raibh Gaeilge ag 47% de Chathair na Gaillimhe agus 58.5% den chontae, níor fheidhmigh an ollscoil trí Ghaeilge riamh.

Bhí freasúra láidir le brath i measc bhaill foirne na hollscoile nár ghlac le polasaithe Gaelaithe an stáit nua.

D’fhorbair teannas idir an stát agus an ollscoil i gcaitheamh na 1920í. Rinne De Blaghd iarracht an chathair a Ghaelú ar bhealaí eile.

Bhí lámh aige i mbunú cathlán de chainteoirí Gaeilge in Arm an tSaorstáit i Rinn Mhór, an Chéad Chathlán Coisithe, in 1925. Anuas air sin mhaoinigh sé an Taibhdhearc, amharclann náisiúnta na Gaeilge, a d’oscail in 1928.

Ach lean an t-aighneas leis an ollscoil ar aghaidh, go háirithe ar an gceist croí-ábhair a mhúineadh trí Ghaeilge. I dtreo dheireadh na 1920í bhagair an rialtas an scoil leighis a dhúnadh, rud a spreag freasúra i measc an phobail.

Tagadh ar chomhréiteach in 1929-30 nuair a gheall an rialtas tuilleadh maoinithe, ach ar an gcoinníoll go mbeadh “ról speisialta” ag an ollscoil i soláthar oideachais trí mheán na Gaeilge, sprioc nár shroich fís na hollscoile Gaelaí a bhí ar intinn ag de Blaghd.

I ndiaidh an tsocraithe seo d’fhorbair polasaí dátheangach go han-mhall. Idir na 1930í agus na 1950dí úsáideadh an Ghaeilge i roinnt ábhar sna dána, ach lean formhór na scoileanna ag feidhmiú go hiomlán trí Bhéarla.

Fiú tar éis don ollscoil forbairt agus leathnú go mór sna 1960í agus 1970í fágadh an Ghaeilge ar an imeall. Níor forbraíodh an teanga san ollscoil i gcomhréir leis an leathnú. Fágadh é do léachtóirí ar leith an teanga a úsáid i ndornán beag modúl.

Socraíodh ar chur chuige ní ba struchtúrtha i mblianta tosaigh an chéid úir nuair a bunaíodh Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge in 2004. Soláthraíodh céimeanna trí mheán na Gaeilge, in ionaid sa Ghaeltacht go príomha.

Thart fá 2006 bhí modúl nó dhó sa stair go bhféadfá tabhairt faoi i nGaeilge sa chéad bhliain, ach ní fhéadfá cloí leis an nGaeilge ina dhiaidh sin.

Is cosúil nár cuireadh mórán le líon na modúl nó céimeanna gur féidir tabhairt fúthu trí mheán na Gaeilge ó shin. Anois, tá iontas ar an stát de bharr nach bhfuil an acmhainn dhaonna ann de chainteoirí Gaeilge a bhfuil inniúlacht ard agus céimeanna acu in ábhair theicniúla ann chun a spriocanna reachtúla a bhaint amach.

Luaigh Straitéis Ghaeilge na hOllscoile 2021-2025 “go ndéanfaí taighde” chun éileamh ar chúrsaí i nGaeilge a mheas.

Ach mar is eol dúinn i gcás mionteanga, ní bheidh “rath tráchtála” ná éileamh ard go leor chun na boic a dhearann pleananna gnó na hollscoile a shásamh.

Níorbh aon chabhair é gur thosaigh an ollscoil ag creimeadh stádas na Gaeilge in 2016-2017. An tráth sin fuarthas réidh le riachtanas Gaeilge do phoist na hUachtaránachta. Bhí agóid ag Misneach faon ísliú céime an t-am sin chomh maith.

Deich mbliana níos déanaí tá an t-ísliú céime ag leanúint ar aghaidh. Tá Misneach tar éis ár ndícheall a dhéanamh aird a tharraingt ar an gcreimeadh.

Ach beidh an stát agus an ollscoil thíos leis nuair a thagann an crú ar an tairne agus é soiléir nach bhfuil a spriocanna nó dualgais reachtúla á gcomhlíonadh acu.

Bhí meas ag go leor daoine ar Mhícheál D Ó hUiginn agus ar an dá théarma a chaith sé mar uachtarán. Ach droch-chleachtas amháin a tháinig chun cinn le linn a thréimhse sa ról ná gur tosaíodh ar phardúin a thabhairt do dhaoine a chuir stát na Breataine chun báis agus iad i gceannas ar an tír.

In 2023 thug an tUachtarán pardún do John Twiss a ciontaíodh as James Donovan, feighlí ar eastát i dTuaisceart Chorcaí, a mharú. Lámhachadh Donovan in 1894 le linn tréimhse dhian de choimhlint talmhaíochta.

Tháinig brú ar na póilíní é a chúiseamh, ainneoin easpa fianaise fisiceach, ráitis finnéithe a bhí ag teacht salach ar a chéile, agus amhras ann gur cuireadh iallach ar dhaoine ráitis a thabhairt. Creideadh ag an am gur crochadh Twiss chun mar rabhadh le linn tréimhse theannais talún.

An bhliain dár gcionn, in 2024, tugadh pardúin do Sylvester Poff agus James Barrett. B’fheirmeoirí tionónta ó cheantar Oileán Chiarraí iad an bheirt. Ciontaíodh iad as marú Thomas Brown in 1883 i dtreo dheireadh Chogadh na Talún. Crochadh iad i bPríosún Thrá Lí.

Ba léiriú é bású na beirte do na tuathánaigh eile éirí as an ngluaiseacht i gcoinne na dtiarnaí talún agus stát Shasana in Éirinn.

An cás ab éagóraí, is dócha, ná cás Mhaolra Seoighe, a crochadh in 1882 as “dúnmharuithe Mhám Trasna”, a tharla le linn Chogadh na Talún chomh maith.

Tá taifead cruinn ar na heachtraí seo le fáil i leabhar an iar-Choimisinéir Teanga Seán Ó Cuirreáin, Éagóir: Maolra Seoighe agus Dúnmharuithe Mhám Trasna, agus sa leabhar Béarla le Margaret Kelleher, The Maamstrasna Murders: Language, Life and Death in Nineteenth-Century Ireland.

Léitear sna leabhair sin mar a imríodh feall ar Seoighe, a bhí ina chainteoir aonteangach Gaeilge. Níor tugadh ceartas ar bith dó sa chúirt a d’fheidhmigh trí Bhéarla. 

Ach, bhí sé áiféiseach go mbeadh uachtarán ar stát a bunaíodh in 1922, stát nach raibh ar an bhfód nuair a tharla na heachtraí éagóracha seo faoi riail Shasana, ag tabhairt pardúin ar a son. Is stát Shasana ar chóir pardúin agus leithscéal a ghabháil as na héagóracha seo, agus neart éagóracha stairiúla agus comhaimseartha lena ais.

Tréith aisteach iarchoilíneach é nach mbeimis ag iarraidh impí ar Shasana leithscéal a ghabhadh agus go mbeadh an stát ag glacadh an chúraim sin air féin; samhlaigh, ag gabháil leithscéal as easpa ceartais a rinne an stát coilíneach le linn tréimhsí a bhí na hÉireannaigh ag éirí amach i gcoinne córas míchothrom talún! Ní raibh bun ná barr leis.

Ar an dea-uair tá sé fógrartha ag an Aire Dlí agus Cirt, Jim O’Callaghan, go mbeidh deireadh ag teacht leis an gcleachtas áiféiseach seo.

Luaigh O’Callaghan go raibh easpa doiciméadú déanta ar na cásanna roimh 1922 agus go raibh leibhéal ard fianaise de dhíth chun pardúin a thabhairt.

Ach i ndáiríre is é an bhuncheist ná gur córas dleathúil éagsúil agus stát éagsúil é a rinne na héagóracha, mar sin ní raibh ciall ar bith le stát nach raibh ar an bhfód fiú pardúin a thabhairt thar ceann stát coilíneach.