Tá an eite chlé liobrálach tar éis seasamh náireach a ghlacadh le linn na n-agóidí breosla. Seachas tacú leis na hagóideoirí nó iarracht a dhéanamh dul i bhfeidhm orthu sheas siad ar an taobhlíne á gcáineadh.

Thacaigh leithéidí Misneach, Éirígí, Pobal Roimh Bhrabús agus Sinn Féin leis na hagóidí. Ach dhiúltaigh an sciar sin den eite chlé a bhfuil lucht tacaíochta meánaicmeach uirbeach acu den chuid is mó, na Glasaigh, na Daonlathaithe Sóisialacha agus an Páirtí an Lucht Oibre, tacú leis an ngluaiseacht spontáineach seo.

Cén chúis a bhí leis an diúltú seo? I gcás na bpáirtithe a dhiúltaigh tacaíocht, is léir de bharr a mbunúis mheánaicmigh nach dteastaíonn uathu dúshlán a thabhairt don status quo.

B’fhearr leo bainistiú a dhéanamh ar an gcóras caipitleach agus blúiríní beaga a bhaint de bhord lucht an rachmais don ghnáthdhuine. I dtaobh na ngnáthliobrálach de, chuir an ciníochas a bhí le sonrú ó dhream antoisceach a rinne iarracht seilbh a ghlacadh ar na hagóidí, agus a bhí mar urlabhraithe chomh maith, ó dhoras iad.

Tá sin intuigthe go pointe, ach gach uair a dhiúltaíonn daoine forásacha a bheith i láthair agus gluaiseacht ag borradh ón mbun aníos, neartaíonn cumhacht na heite deise i bhfad amach.

Seans go n-eascraíonn an diúltú seo ó phiúratánachas liobrálach, polaitíocht na féiniúlachta, cúrsaí aicme, an deighilt tuaithe/uirbeach, agus nósanna an chealchultúir.

Ach, thar aon rud eile, eascraíonn an diúltú ó easpa tuisceana ar ghluaiseachtaí sóisialta agus gluaiseachtaí ón mbun aníos i stair na hÉireann.

Is cinnte, faraor, go raibh tionchar láidir na heite dheise le brath ar an agóid. Is léir go raibh tromlach na n-urlabhraithe náisiúnta ar an eite dheis i bhfad amach.

Bhí a gcuid éileamh teoranta agus in amanna aisteach (mar shampla, dul i mbun druileáil ola amach ó Ghaillimh). Anuas air sin, is cinnte go ndearna feachtasóirí lánaimseartha dífhostaithe na heite deise iad féin a chur chun cinn i mBaile Átha Cliath go háirithe.

Uaidh sin, d’éirigh leo iad féin a chraobhscaoileadh trí na meáin shóisialta agus cuma dheasach a chur ar an agóid. Ach chonacthas freisin in áiteanna eile, cur i gcás Laois agus Loch Garman, go raibh gnáthdhaoine chun cinn.

In áiteanna eile, Maigh Eo, mar shampla, cuireadh gríosóirí na heite deise as grúpaí WhatsApp. Bhí cruth agus dinimicí éagsúla ar na hagóidí in áiteanna éagsúla. 

Go stairiúil níor tharla borradh ón mbun aníos ar cheist ábharaíoch in Éirinn ariamh nach raibh casta go hidé-eolaíoch. Cur i gcás le linn Chogadh na Talún, bhí ar ghníomhaithe de chuid Chonradh na Talún agus gníomhaithe forásacha poblachtánach dul in adharca le sagairt agus le lucht coimeádach meánaicmeach, úinéirí na siopaí agus feirmeoirí rachmasacha.

Nuair a bhí Conradh na Talún á bhunú i Maigh Eo in 1879, bhí ar Fhíníní an fód a sheasamh i gcoinne dreamanna nár aontaigh siad leo. Cé go raibh Mícheál Mac Daibhéid, Fínín radacach, ag tiomáint bunú an Conradh sa chontae, bhí drogall ar Pharnell páirt a ghlacadh de bharr go raibh an eagraíocht ag teacht ón mbun aníos. Ach d’éirigh le Mac Daibhéid Parnell a mhealladh ar deireadh.

I gClár Chlainne Mhuiris i mí Iúil 1879 sin rinne sagairt iarracht rúin a rith ag cruinniú de chuid Chonradh Talún Mhaigh Eo. An aidhm a bhí ag na rúin ná ceisteanna faoin oideachas Caitliceach agus cumhacht saolta an Phápa a chur i lár an aonaigh. Ach dhiúltaigh Fíníní don iarracht ar an mbonn go scriosfaí bunús neamhsheicteach na gluaiseachta.

Nuair a bunaíodh Conradh na Talún i gCorcaigh i Meán Fómhair 1880, toghadh “Long” John O’Connor, ball de Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann (BPÉ), mar rúnaí ar an eagraíocht. Thug sé a chéad óráid uaidh an mhí dár gcionn i mBeanntraí. Mhaígh O’Connor go raibh talamh uile na hÉireann faoi úinéireacht 742 tiarna talún nár dhein pioc oibre ina saol. Ba chosúil go raibh an ráiteas sin róradacach do na sagairt a bhí ar an ardán leis.

Le tacaíocht aire parlaiminte náisiúnaigh hoimeádaigh áitiúil, ruaigeadh O’Connor ón ardán. Dúirt na sagairt leis an slua gur chóir gníomhú ar son chearta na dtionóntaí agus na dtiarnaí araon, agus cháin siad an poblachtánach Corcaíoch as a argóintí ceannairceach agus sóisialach.

Lean feachtasóirí Fíníneacha de chuid Chonradh na Talún leo ag streachailt leis an taobh deasach den ghluaiseacht. Faoi 1881 fiú bhí fócas na hArd-Chomhairle an BPÉ, ar a raibh tiarna talún ar nós John O’Leary, dírithe ar an gceist náisiúnta amháin seachas ar an mborradh sóisialta.

Ach lean cinnirí áitiúla na heagraíochta orthu ag feachtasaíocht. Is fíor gur imir Parnell feall le Conradh Chill Mhaighneann agus nár baineadh fís Mhíchíl Mhic Dhaibhéid amach faoi athdháileadh náisiúnta ar an talamh. Ach briseadh cumhacht na dtiarnaí talún, agus sa mhéid sin laghdaíodh smacht an dreama is cumhachtaí agus is dílse don impireacht.

Nílim ag maíomh gur gluaiseacht é seo atá chomh cumhachtach nó chomh tábhachtach le ceann na mblianta 1879-1882, dár ndóigh.

Ach de réir mar a théann cúrsaí costais maireachtála in olcas de bharr boilsciú agus chíor thuathail an chaipitleachais is léir nach mbeidh deireadh leis an gceist seo go luath. Is léir nach mbeidh spéis ag na liobrálaithe aon tionchar a imirt ar chúrsaí; tá cuid mhór den locht ar an gcur chuige seo le fás an fhaisisteachais. 

Sa deireadh thiar, léiríonn na hagóidí seo cumhacht an ghnímh chomhordaithe agus an chur isteach. Léiríonn siad gur féidir le cúrsaí athrú nuair a ghníomhaíonn daoine le chéile, fiú go scaoilte; agus gur uirlis é an brú comhchoiteann atá fós in ann dul i bhfeidhm ar chórais fhréamhaithe.

An té a bheas ag fanacht ar éirí amach nó gluaiseacht “neamhthruaillithe” ón mbun aníos, beidh siad ag fanacht go brách. Is dócha nach dteastaíonn gluaiseacht atá in ann athrú suntasach a bhaint amach ón dream sin dáiríre.

Is iomaí uair gur chualathas i léamh liobrálach na staire, “gurb ionann an stair ar fad”. Is é sin le rá go bhfuil an luach céanna ag insint staire amháin agus atá ag insint staire eile. Dár ndóigh, is truflais é an ráiteas sin. Mar is eol dúinn bíonn insintí éagsúla na staire in adharca lena chéile.

Cuir i gcás insint stair na hÉireann atá bunaithe ar cheart fhlaitheas na náisiúin agus an insint athbhreithnitheach fhrithnáisiúnach a dhéanann beag is fiú den cheart sin. 

Sampla eile den chur chuige liobrálach seo i leith na staire ná i gcás thírdhreach ár gcathracha agus bailte, áit a bhfuil ainmneacha, deilbheanna agus siombailí an choilínithe fós le feiceáil.

Maíonn na liobrálaithe gur “cuid den stair” iad na rianta seo ó ré na himpireachta. Agus, dá bharr sin, maítear gur gá iad “a chaomhnú inár dtírdhreach”. Ach tá feidhm agus cumhacht shíceolaíoch áirithe ag siombailí, ainmneacha, comharthaí, agus logainmneacha.

Mar is eol do Ghaeil, tá cumhacht an Bhéarla le sonrú sa ghibiris ghalldaithe dár logainmneacha Gaelacha fud fad na tíre. Tá cumhacht áirithe le sonrú chomh maith sna sráideanna agus bóithre a bhfuil ainmneacha chlanna ríoga Shasana orthu go fóill. 

Seans nach dtugann formhór na ndaoine mórán airde ar na siombailí seo. N’fheadar an gcothaíonn nó nach gcothaíonn siad meon Seoiníneach. Níor deineadh taighde soch-shíceolaíochta ar an gceist riamh, go bhfios dom.

Ach, níos mó ná aon rud eile, is léiriú iad ar an díchoilíniú nach ndeachthas fada go leor leis. Tá impleachtaí na heaspa díchoilínithe seo le sonrú mar a luaigh mé sna hainmneacha Béarla atá in áit ár logainmneacha ársa, in easpa físe fadradharcaí an stáit i leith na Gaeilge sa Ghaeltacht agus sa chóras oideachais, in úinéireacht talún atá go fóill faoi smacht tiarnaí talún coilíneacha, cuir i gcás Lios Mór agus Diúc Devonshire, agus sa chóras caipitlíoch coilíneach nár briseadh leis tar éis bhunú an tSaorstáit.

Is sa chomhthéacs seo a chuaigh Misneach agus Liú na Laoi i mbun gníomh díchoilínithe i gCorcaigh le linn dheireadh seachtaine na Cásca. Tá an chathair breac le comharthaí sráide a thugann ómós d’Impireacht Shasana.

Cé go ndeir muintir Chorcaí gur “reibiliúnaigh” iad, tugtar ómós do chlann ríoga Shasana ina dtírdhreach go fóill. Níl Baile Átha Cliath gan locht sa mhéid seo, dár ndóigh. Agus chuaigh Misneach i mbun gníomh den sórt céanna ann in 2024.

An babhta seo i gCorcaigh mhol Misneach agus Liú na Laoi gur chóir laochra Gael agus poblachtacha a chur in áit ainmneacha an choilínithe. Mar sin, d’athraíomar trí chomhartha i lár na cathrach.

Is ainm é Union Quay a léiríonn an scrios cultúrtha: tugtar ómós d’Acht an Aontais 1801. Reachtaíocht é seo a fuair réidh le parlaimint na hÉireann i ndiaidh Éirí Amach 1798. Mhaígh lucht cumhachta Shasana go gcruthófaí “aontacht”.

Ach i ndáiríre is tuilleadh den chur faoi chois a bhí i gceist. Déanann ainm na céibhe comóradh ar an imeallú bunreachtúil. Ní léiriú é an t-ainm ar na daoine a mhair, a d’oibrigh nó a labhair sa cheantar sin é. 

Mar sin, athraíodh ainm na céibhe go Cé Phádraig Uí Chuanacháin. Chaith Ó Cuanacháin, a rugadh i gCorcaigh in 1932, a shaol i mbun oibre i gcoinne thoradh an impiriúlachais. Ba dhíograiseoir Gaeilge é, a rinne feachtasaíocht ar a son i gcúlseomraí, seomraí boird agus ar na sráideanna.

Cuireadh i ngéibheann é sa Churrach in 1956 de bharr a sheasaimh phoblachtaigh, agus chaith sé seal sa phríosún arís sna 1970í. Nuair a scaoileadh saor é chinn sé ar an nGaeilge a dhéanamh níos feiceálaí agus a chur i lár an aonaigh i ngeilleagar na cathrach agus an chontae.

Chuir sé an chomharthaíocht dhátheangach chun cinn go mór mór agus bhí lámh aige i mbunú Gaelscoileanna ar fud Chúige Mumhan. Rinne sé athréimniú ar an nglór a rinne Acht an Aontais iarracht a chur faoi chois.

Comhartha eile a ndearnadh díchoilíniú air ná Albert Street. Cosúil le Union Quay, is comhartha aonteangach Béarla é seo. Ainmníodh Albert Street i ndiaidh an Phrionsa Albert tar éis dó féin agus an Bhanríon Victoria cuairt a thabhairt in 1849.

Agus an tír ag fulaingt sa Drochshaol, thug an chlann ríoga cuairt áiféiseach ar Éirinn lán de sheó agus searmanais. Tugann an t-ainm seo ómós don ríochas, ní don ghnáthphobal nó na daoine a d’oibrigh ar thaobh na habhann agus a d’fhulaing faoi riail Shasana. 

I gcodarsnacht leis an méid sin, chaith Muirgheal Bean Mhic Suibhne (Muriel MacSwiney mar is fearr aithne uirthi) a saol ag obair go díograiseach ar son na ndaoine. Rugadh i gCorcaigh í mar Muriel Frances Murphy in 1892 agus chuaigh sí leis an ngníomhaíocht chléach phoblachtach. Ghlac sí ballraíocht le Conradh na Gaeilge agus Cumann na mBan.

I ndiaidh bhás a fir Traolach Mac Suibhne, nó Terence MacSwiney mar is fearr aithne air, chuaigh sí i mbun feachtasaíochta go hidirnáisiúnta. 

Bhí sí chun cinn i bhfeachtais phoblachtacha agus ar son na n-oibrithe sna Stáit Aontaithe agus i bParás. Throid sí ar son an cheartais, i gcoinne na héagóra agus sheas sí leis na hoibrithe agus cosmhuintir an domhain i gcoinne lucht an cheannais.

Ainmníodh Bóthar Victoria as an mbanríon, dár ndóigh, “Banríon an Ghorta”. Ba chomóradh é seo ar an gcuairt ríoga in 1849, agus ba chomhartha é chun ómós a léiriú d’údarás na himpireachta. Ba iarracht é ainmniú an bhóthair cathair Éireannach a iompú ina chathair dhílis Sasanach nó, ar a laghad, ina chathair sheoinínteach.

A mhalairt a bhí ar bun ag Leslie Price de Barra, a rugadh in 1893. Ba chúiréir í in Ard Oifig an Phoist in 1916. Thug Seán Mac Diarmada ardú céime di agus d’iompair sí teachtaireachtaí agus armlóin i mbaol a báis le linn na réabhlóide. I ndiaidh an Éirí Amach chabhraigh sí le fás Chumann na mBan ó 17 gcraobh go 600 craobh. Bhí sí ina stiúrthóir ar Chumann na mBan ar ball, agus chuaigh sí i mbun obair dhaonnúil chomh maith. Bhí sí mar chathaoirleach ar Chumann Croise Deirge na hÉireann.

Chabhraigh sí le teifigh agus bhí lámh aici i mbunú Gorta, eagraíocht a thug cúnamh do dhaoine ocracha san Afraic. Mar sin, nár cheart ómós a thabhairt inar tírdhreach do dhuine a d’oibrigh i gcoinne an ghorta, seachas banríon a bhí ina ceann feadhna ar stát Shasana a rinne réabadh ar an tír sna blianta 1845-52 agus a bhuail buille láidir ar ár sochaí, teanga, cultúr agus geilleagar a bhfuilimid fós ag dul i ngleic leis inniu?

Ní mór do Chomhairle Cathrach Chathair Chorcaí, i dteannta comhairlí eile agus an rialtais chomh maith, polasaí díchoilínithe a chur i bhfeidhm.

I gCorcaigh go háirithe tá sé scannalach an bealach a bhfuil an stát ag caitheamh le Gael Taca, an eagraíocht a bhunaigh Pádraig Ó Cuanacháin thuasluaite. Ba chóir an eagraíocht a mhaoiniú, infheistíocht a dhéanamh chun Cultúrlann Chorcaí a bhunú, agus dul i mbun bearta díchoilínithe ar an tírdhreach leis.

Is féidir cuimhneamh ar an stair go cinnte, an stair impiriúlach chomh maith. Ach is é an iarsmalann an áit do na siombailí sin, áit a ndéanfar comhthéacsú agus míniú orthu. Níor chóir go mbeidís fós scaipthe ar fud ár gcathracha go fóill tar éis 104 bliain den “neamhspleáchas”.

Cuirim an focal sin idir uaschamóga mar is stát spleách é na sé chontae fichead go fóill, mar is léir i dtaobh a stádais mar stát faoi smacht na bPoncánach go míleata agus go heacnamaíoch. Tá gaol díreach síceolaíoch ag an staid reatha sin leis an easpa díchoilínithe a deineadh san fhichiú haois agus a léirítear go fóill i gcuid mhaith comharthaí sráide impiriúlacha.

Mar sin, is cath comhaimseartha é an cath stairiúil; troidimis an dá chath i dteannta a chéile!

Chuaigh Misneach i mbun agóide i ngeall ar stádas na Gaeilge in Ollscoil na Gaillimhe le déanaí. Ach céard é stair na teanga san institiúid sin?

Nuair a bunaíodh an Saorstát in 1922 chuaigh an rialtas i mbun leasaithe ar Ollscoil Náisiúnta na hÉireann.

Cé go raibh Coláiste na hOllscoile, Gaillimh, ina institiúid Bhéarla ar feadh na mblianta, de bharr é a bheith buailte ar thairseach na Gaeltachta breathnaíodh air mar áit go bhféadfaí ollscoil Ghaelach a fhorbairt.

Ó 1923 i leith dhírigh an tAire Airgeadais, Earnán de Blaghd, ar fhís na hollscoile Gaelaí. Ach in ainneoin gur léirigh daonáireamh 1891 go raibh Gaeilge ag 47% de Chathair na Gaillimhe agus 58.5% den chontae, níor fheidhmigh an ollscoil trí Ghaeilge riamh.

Bhí freasúra láidir le brath i measc bhaill foirne na hollscoile nár ghlac le polasaithe Gaelaithe an stáit nua.

D’fhorbair teannas idir an stát agus an ollscoil i gcaitheamh na 1920í. Rinne De Blaghd iarracht an chathair a Ghaelú ar bhealaí eile.

Bhí lámh aige i mbunú cathlán de chainteoirí Gaeilge in Arm an tSaorstáit i Rinn Mhór, an Chéad Chathlán Coisithe, in 1925. Anuas air sin mhaoinigh sé an Taibhdhearc, amharclann náisiúnta na Gaeilge, a d’oscail in 1928.

Ach lean an t-aighneas leis an ollscoil ar aghaidh, go háirithe ar an gceist croí-ábhair a mhúineadh trí Ghaeilge. I dtreo dheireadh na 1920í bhagair an rialtas an scoil leighis a dhúnadh, rud a spreag freasúra i measc an phobail.

Tagadh ar chomhréiteach in 1929-30 nuair a gheall an rialtas tuilleadh maoinithe, ach ar an gcoinníoll go mbeadh “ról speisialta” ag an ollscoil i soláthar oideachais trí mheán na Gaeilge, sprioc nár shroich fís na hollscoile Gaelaí a bhí ar intinn ag de Blaghd.

I ndiaidh an tsocraithe seo d’fhorbair polasaí dátheangach go han-mhall. Idir na 1930í agus na 1950dí úsáideadh an Ghaeilge i roinnt ábhar sna dána, ach lean formhór na scoileanna ag feidhmiú go hiomlán trí Bhéarla.

Fiú tar éis don ollscoil forbairt agus leathnú go mór sna 1960í agus 1970í fágadh an Ghaeilge ar an imeall. Níor forbraíodh an teanga san ollscoil i gcomhréir leis an leathnú. Fágadh é do léachtóirí ar leith an teanga a úsáid i ndornán beag modúl.

Socraíodh ar chur chuige ní ba struchtúrtha i mblianta tosaigh an chéid úir nuair a bunaíodh Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge in 2004. Soláthraíodh céimeanna trí mheán na Gaeilge, in ionaid sa Ghaeltacht go príomha.

Thart fá 2006 bhí modúl nó dhó sa stair go bhféadfá tabhairt faoi i nGaeilge sa chéad bhliain, ach ní fhéadfá cloí leis an nGaeilge ina dhiaidh sin.

Is cosúil nár cuireadh mórán le líon na modúl nó céimeanna gur féidir tabhairt fúthu trí mheán na Gaeilge ó shin. Anois, tá iontas ar an stát de bharr nach bhfuil an acmhainn dhaonna ann de chainteoirí Gaeilge a bhfuil inniúlacht ard agus céimeanna acu in ábhair theicniúla ann chun a spriocanna reachtúla a bhaint amach.

Luaigh Straitéis Ghaeilge na hOllscoile 2021-2025 “go ndéanfaí taighde” chun éileamh ar chúrsaí i nGaeilge a mheas.

Ach mar is eol dúinn i gcás mionteanga, ní bheidh “rath tráchtála” ná éileamh ard go leor chun na boic a dhearann pleananna gnó na hollscoile a shásamh.

Níorbh aon chabhair é gur thosaigh an ollscoil ag creimeadh stádas na Gaeilge in 2016-2017. An tráth sin fuarthas réidh le riachtanas Gaeilge do phoist na hUachtaránachta. Bhí agóid ag Misneach faon ísliú céime an t-am sin chomh maith.

Deich mbliana níos déanaí tá an t-ísliú céime ag leanúint ar aghaidh. Tá Misneach tar éis ár ndícheall a dhéanamh aird a tharraingt ar an gcreimeadh.

Ach beidh an stát agus an ollscoil thíos leis nuair a thagann an crú ar an tairne agus é soiléir nach bhfuil a spriocanna nó dualgais reachtúla á gcomhlíonadh acu.

Bhí meas ag go leor daoine ar Mhícheál D Ó hUiginn agus ar an dá théarma a chaith sé mar uachtarán. Ach droch-chleachtas amháin a tháinig chun cinn le linn a thréimhse sa ról ná gur tosaíodh ar phardúin a thabhairt do dhaoine a chuir stát na Breataine chun báis agus iad i gceannas ar an tír.

In 2023 thug an tUachtarán pardún do John Twiss a ciontaíodh as James Donovan, feighlí ar eastát i dTuaisceart Chorcaí, a mharú. Lámhachadh Donovan in 1894 le linn tréimhse dhian de choimhlint talmhaíochta.

Tháinig brú ar na póilíní é a chúiseamh, ainneoin easpa fianaise fisiceach, ráitis finnéithe a bhí ag teacht salach ar a chéile, agus amhras ann gur cuireadh iallach ar dhaoine ráitis a thabhairt. Creideadh ag an am gur crochadh Twiss chun mar rabhadh le linn tréimhse theannais talún.

An bhliain dár gcionn, in 2024, tugadh pardúin do Sylvester Poff agus James Barrett. B’fheirmeoirí tionónta ó cheantar Oileán Chiarraí iad an bheirt. Ciontaíodh iad as marú Thomas Brown in 1883 i dtreo dheireadh Chogadh na Talún. Crochadh iad i bPríosún Thrá Lí.

Ba léiriú é bású na beirte do na tuathánaigh eile éirí as an ngluaiseacht i gcoinne na dtiarnaí talún agus stát Shasana in Éirinn.

An cás ab éagóraí, is dócha, ná cás Mhaolra Seoighe, a crochadh in 1882 as “dúnmharuithe Mhám Trasna”, a tharla le linn Chogadh na Talún chomh maith.

Tá taifead cruinn ar na heachtraí seo le fáil i leabhar an iar-Choimisinéir Teanga Seán Ó Cuirreáin, Éagóir: Maolra Seoighe agus Dúnmharuithe Mhám Trasna, agus sa leabhar Béarla le Margaret Kelleher, The Maamstrasna Murders: Language, Life and Death in Nineteenth-Century Ireland.

Léitear sna leabhair sin mar a imríodh feall ar Seoighe, a bhí ina chainteoir aonteangach Gaeilge. Níor tugadh ceartas ar bith dó sa chúirt a d’fheidhmigh trí Bhéarla. 

Ach, bhí sé áiféiseach go mbeadh uachtarán ar stát a bunaíodh in 1922, stát nach raibh ar an bhfód nuair a tharla na heachtraí éagóracha seo faoi riail Shasana, ag tabhairt pardúin ar a son. Is stát Shasana ar chóir pardúin agus leithscéal a ghabháil as na héagóracha seo, agus neart éagóracha stairiúla agus comhaimseartha lena ais.

Tréith aisteach iarchoilíneach é nach mbeimis ag iarraidh impí ar Shasana leithscéal a ghabhadh agus go mbeadh an stát ag glacadh an chúraim sin air féin; samhlaigh, ag gabháil leithscéal as easpa ceartais a rinne an stát coilíneach le linn tréimhsí a bhí na hÉireannaigh ag éirí amach i gcoinne córas míchothrom talún! Ní raibh bun ná barr leis.

Ar an dea-uair tá sé fógrartha ag an Aire Dlí agus Cirt, Jim O’Callaghan, go mbeidh deireadh ag teacht leis an gcleachtas áiféiseach seo.

Luaigh O’Callaghan go raibh easpa doiciméadú déanta ar na cásanna roimh 1922 agus go raibh leibhéal ard fianaise de dhíth chun pardúin a thabhairt.

Ach i ndáiríre is é an bhuncheist ná gur córas dleathúil éagsúil agus stát éagsúil é a rinne na héagóracha, mar sin ní raibh ciall ar bith le stát nach raibh ar an bhfód fiú pardúin a thabhairt thar ceann stát coilíneach.

Tá áit ar leith ag Owain Glyndŵr i stair na Breataine Bige mar an té deireanach a raibh teideal Phrionsa na Breataine aige. Rugadh é in 1359 i gclann Angla-Breathnach. Ba as na clanna Powys Fadog agus Deheubarth é. Bhásaigh a athair Gruffydd Fychan II nuair a bhí Owain an-óg.

D’uchtaigh Sir David Hanmer, breitheamh Angla-Breathnach, é. Chuaigh sé i mbun staidéir ansin i Londain ach níor chloígh sé le gairm sa dlí.

Phós sé Margaret Hamner in 1383, rud a láidrigh a stádas i measc uasaicme na críche, pobal coilíneach ar theorainneacha na Breataine Bige de shliocht na Normannach agus na mBreatnach, cosúil le hoirdheisceart na hÉireann i ndiaidh ionradh Strongbow in 1169.

Bhí teideal Scuibhéir Sycharth agus Glyndyfrdwy ag Glyndŵr agus ghlac sé páirt i roinnt feachtais mhíleata ar son na Sasanach/Normannach.

Go dtí na 1390í bhreathnaigh na Sasanaigh ar Glyndŵr le teann measa laistigh den chóras coilíneach; ba Bhreathnach é a thuig sochaí agus polaitíocht na gcríoch teorannach sin, dár leo.

Ach nuair a tháinig Anraí IV i gcomharbas ar Risteárd II trí threascairt cuireadh deireadh leis an socrú sin. Chothaigh Anraí IV teannas i gcríocha na teorann.

Bhí Glyndŵr agus a chomharsa Reginald Grey de Ruthin in adharca le chéile agus thaobhaigh Anraí IV le Grey, agus rinneadh beag is fiú de chasaoidí na Breataine Bige.

Ba léir, ina dhiaidh sin, nach raibh guth láidir ag na Breatnaigh dáiríre i measc lucht cumhachta na Sasanach/Normannach. Ba é seo a spreag éirí amach i gcoinne na gcoilínitheoirí. 

Fógraíodh Owain Glyndŵr mar Phrionsa na Breataine Bige ar an 16 Meán Fómhiar 1400.

Níor ghníomh siombalach a bhí anseo, ach fógra náisiúnach ar stádas na Breataine Bige mar thír inti féin. Baineadh amach buanna go luath agus creideadh go bhféadfaí polaití neamhspleách Breathnach a bhaint amach faoi cheannaireacht Glyndŵr.

Diaidh ar ndiaidh, faraor, tháinig an t-éirí amach faoi bhrú ollmhór míleata. Faoi 1412 bhí an fhrithbheartaíocht laghdaithe. Bhí gníomhaíochta áitiúil i gcoinne na Sasanach ag tarlú, ceart go leor, ach níorbh ann d’fheachtas náisiúnta comhordaithe a thuilleadh.

Bhí Owain Glyndŵr fágtha ar an taobhlíne faoin tráth seo. Creidtear gur chaith sé a bhlianta deireanacha ar eastát a iníne Alys agus a fir céile, Sir Henry Scudamore, sirriam Herefordshire.

Bhí drochthionchar aige seo ar an mBreatain Bheag. Scrios na Sasanaigh bailte, sráidbhailte agus feirmeacha. Mhaolaigh geilleagar na tíre agus ghlac sé glúin nó dhó ar an tír teacht chuici féin. Cuireadh forbairt pholaitiúil na Breataine Bige ó mhaith chomh maith agus bhí sé 150 bliain sula raibh tionchar ag na Breatnaigh arís i dtaobh chumhacht na sochaí de.

Ach bhí oidhreacht as cuimse ag Owain Glyndŵr. Ba laoch é do náisiúnaithe an naoú haoise déag sa tír é. Nuair a thángthas ar a litreacha, tuigeadh gur ceannaire náisiúnta le tionchar fairsing taidhleoireachta é, seachas pearsa rómánsúil amháin.

Déantar comóradh ar Glyndŵr inniu i bhféilte, le dealbha agus le logainmneacha sa tír. Léiríonn a oidhreacht gur tír neamhspleách lena féiniúlacht agus stair féin í an Bhreatain Bheag.

Samhlaítear é, san aigne Cheilteach, i dteannta le Roibeart Brús agus Uilliam Uallas in Albain, agus Aodh Ó Néill agus Aodh Rua Ó Domhnaill in Éirinn, ceannairí a thug dúshlán do thionscadail choncais na Sasanach. 

Tá cúiseanna a bhaineann leis an asamhlú reiligiúnach, an Reifirméisean agus stair na polaitíochta sa Bhreatain Bheag agus in Albain, a mhíníonn an fáth gur deineadh coilíniú ní b’éifeachtaí ar na tíortha sin ná ar Éirinn.

Ach go bunúsach, mar a dúirt an t-amhránaí agus sóisialach poblachtach mór le rá, Dominic Behan, is í an fharraige an chúis nár deineadh slad iomlán ar fhéiniúlacht náisiúnta na hÉireann.

De bharr go raibh ar na Sasanaigh tionscadail phlandálaithe fhoréigneacha a chur ar bun chun na Gaeil in Éirinn a chur faoi chois mar bhíomar níos faide i gcéin, spreagadh frithbheartaíocht ní ba thréine a chothaigh náisiúnachas ar feadh na nglúine.

Ní mór dúinn tacú lenár gcomrádaithe sna tíortha Ceilteacha nach raibh an buntáiste sin acu, Corn na Breataine go háitrithe, ach sin scéal do lá eile.

Tá na Poncánaigh tar éis cogadh a thosú leis an Iaráin. Dream craiceáilte religiúnda i bhfad amach ar an eite dheas atá i gcomhairí Trump. Beidh mearbhall ar go leor den dream a chaith vóta ar son Trump agus é ag maíomh go ndíreodh sé ar SAM agus nach mbacfaidh sé le cogaí thar lear.

Ach tá an chogaíocht lárnach d’idé-eolaíocht agus geilleagar na bPoncánach. Tá SAM tar éis a bheith i mbun cogaíochta ar feadh 229 bliain as an 246 a bhfuil sé ar an bhfód.

Ní luann na mórmheáin an eachtra chinniúnach i stair na hIaráine nua-aimseartha atá mar chomhthéacs den mhéid atá ag tarlú faoi láthair, is é sin an coup a rinne an tIarthar san Iaráin in 1953. 

Sna 1950í bhí sé mar aidhm ag an CIA gluaiseachtaí daonlathacha a chur faoi chois a bhagair ar mhianta straitéiseach agus corparáideach an Iarthair. Tharla seo ní hamháin san Iaráin, ach sa tSile, sa Tuirc agus tíortha eile nach iad.

Chinn an CIA go gcaithfí fáil réidh le Príomh-Aire na hIaráine, Mohammad Mossadegh an tráth sin. Bhí sé de dhánacht aige go ndearna sé náisiúnú ar thionscail ola na tíre, a bhí faoi smacht ag an gComhlacht Ola Angla-Iaránach (COAI) roimhe sin, an comhlacht Briotanach ba bhrabúsaí ar domhan.

Ach níor chuir an comhlacht an brabús sin i dtreo infreastruchtúr na hIaráine. Seoladh an t-airgead díreach chun na Ríochta Aontaithe. 

Ghlac an Iaráin inspioráid ón náisiúnachas Arabach a bhí ag borradh an tráth sin. Mhol an tír go mbeadh córas ann ina roinnfí an brabús 50/50 mar a tharla leis an múnla Saudi-Meiriceánach.

Ach dhiúltaigh na Sasanaigh do gach comhréiteach, rud a spreag parlaimint na hIaráine náisiúnú a dhéanamh ar an COAI in 1951. Thairg Mossadegh 25% den bhrabús don Ríocht Aontaithe agus gheall sé go gcoimeádadh fostaithe an chomhlachta a bpoist. 

Níor leor sin do rialtas Londain agus tosaíodh ar fheachtas cogaíochta eacnamaíche: bacainní agus baghcat ar an ngeilleagar agus reo ar acmhainn na Iaráine i measc bearta eile.

Ainneoin an bhrú ar fad, thacaigh cosmhuintir na hIaráine go mór le polasaí an náisiúnaithe, rud a d’fhág nach mbeadh sé indéanta dul siar air.

D’iompaigh an Ríocht Aontiathe agus SAM ar bhearta faoi cheilt ina dhiaidh sin. Dhearbhaigh an gníomhaí CIA Kermit Roosevelt don Shah gur thacaigh Churchill agus Eisenhower le fáil réidh le Mossadegh.

D’fhoilsigh an Shah forógra ríoga i mí Lúnasa 1953 agcur brú ar Mossadegh éirí as, ach níor ghéill an príomh-aire. D’áitigh sé gur ag an bparlaimint amháin a bhí an chumhacht fáil réidh leis.

I ndiaidh gur theip ar an gcéad iarracht ar coup theith an Shah chun na Róimhe. D’eagraigh an CIA agóidí sráide agus buíon mhíleata agus d’éirigh leis an coup ar an 19 Lúnasa.

Tháinig an Shah ar ais chun na hIaráine agus tuilleadh cumhachta, ollsmacht nach mór, aige. Sáraíodh cearta daonna ar bhonn leanúnach sna blianta ina dhiaidh sin.

Ní féidir réabhlóid Ioslamach 1979 a thuiscint gan comhthéacs coup 1953. Scriosadh forbairt dhaonlathach na hIaráine nuair a fuair an tIarthar réidh le Mossadegh.

Treisíodh ar an riail údarásaíoch, riail atá anois á úsáid mar leithscéal le cogadh agus athrú réimeas a chur ar bun arís! 

Dár ndóigh, is acmhainní nádúrtha, mianraí, ola agus a leithéid atá ó SAM, agus tá Iosrael agus a tionscadal ar mhaithe le hOll-Iosrael mar chuid den scéal.

Níl spéis dá laghad ag SAM sa daonlathas, mar a léiríonn coup na hIaráine in 1953. Ná ligimis do raiméis na mórmheán, Trump, Micheál Martin, ná éinne eile, an dallamullóg a chur orainn.

Is é Blein ny Gaelgey (bliain na Manainnise) é i mbliana ar an Oileán Mhanann. Is é aidhm na bliana íomhá dhearfach den Mhanainnis a spreagadh agus daoine a chur á húsáid ar bhonn laethúil.

Anuas air sin, tá sé i gceist cruthaíocht, foghlaim agus féiniúlacht sa teanga a spreagadh chun bonn níos láidre a chur faoin Manainnis. Chuige sin cuirfear imeachtaí ar bun amhail ceardlanna sa teanga, ceolchoirmeacha, agus seisiúin amhránaíochta. Chomh maith leis sin cruthófar podchraoladh agus múrphictiúir nua, i dteanna tionscadail chruthaíochta eile.

Ceann de na fáthanna go bhfuil Blein ny Gaelgey á ceiliúradh i mbliana ná go bhfuil 25 bliain caite ó bunaíodh Bunscoill Ghaelgagh in 2001.

D’éirigh an bhunscoil as grúpaí naíonra ar nós Chied Chesmayd (an chéad chéim), a bunaíodh in 1993, agus Mooinjer Veggey (muintir bheaga) a bunaíodh in 1996. Ghlac an dream a bhunaigh an eagraíocht inspioráid ón méid a bhí ar bun le grúpaí spraoi in Albain ag deireadh na 1980í. Chruthaigh an grúpa naíonra éileamh ar bhunscolaíocht de réir a chéile.

Bunaíodh Sheshaght ny Paarantyn (cumann na dtuismitheoirí) in 1999 agus é mar aidhm bunscoil Mhanainnise a chur ar an bhfód, agus an bhliain sin chuaigh siad i dtreo na Roinne Oideachais lena n-iarratas.

D’oscail an scoil i mí Mheán Fómhair 2001 mar shruth, rang amháin i Scoil Bhaile an Choiteora in Doolish, príomhchathair an oileáin, agus naonúr páistí ag freastal uirthi. In 2003 bhog an scoil go dtí a foirgneamh féin i seanscoil Naomh Eoin i lár an oileáin.

Bhí cúig dhalta is fiche ann roinnte idir dhá rang faoin tráth sin. Bhí formhór na ndaltaí ag teacht ó naíonra Mooinjer Veggey go fóill. Faoi 2006 ba scoil neamhspleách í Bhunscoill Ghaelgagh lena príomhoide féin.

Ó shin i leith tá forbairt tagtha ar an scoil; tá ceithre rang ann anois le daltaí d’aoiseanna éagsúla agus ó cheantair éagsúla ar fud an oileáin.

In 2020, ghlac Rialtas Oileán Mhanann freagracht iomlán as Bunscoill Ghaelgagh, rud a thug an ceart don scoil rochtain a fháil ar sheirbhísí riachtanas speisialta. Tá thart ar 70 dalta ag freastail ar an mbunscoil sa lá atá inniu ann.

Is féidir leo dul ar aghaidh go meánscoil i bPurt ny h-Inshey chun cúpla ábhar a dhéanamh tríd an Mhanainnis agus macasamhail Teastas Ginearálta an Mheánoideachas, Teisht Chadjin Ghaelgagh, a dhéanamh.

Dár le Stiúrthóir Mooinjer Veggey, Phil Gawne, tá Bunscoill Ghaelgagh tar éis 170 dalta atá líofa sa teanga a chruthú agus “cinniúint na teanga a athrú ó bhonn”.

Is iontach an dul chun cinn atá déanta ag na Manannaigh, go háirithe le scór bliain anuas. Bhí thart ar 8% den daonra ag labhairt na teanga in 1901; 4.8% in 1911; 1.5% in 1921; 1% in 1931, agus 0.5% in 1951. Faoi na 1980í bhí cúrsaí chomh dona sin nár cuireadh ceist faoin teanga sa daonáireamh.

Bhí borradh faoin náisiúnachas ar an oileán sna 1970í agus 80í, rud a spreag suim arís sa teanga. Faoi 2021, bhí an teanga ag thart ar 2% den oileán, nó 2,200 cainteoirí de chumais éagsúla ann.

Mheas an tsochtheangeolaí Tadhg Ó hIfearnáin, in 2010 go raibh thart ar 100 cainteoir d’ardchumas ar an oileán. Ar an drochuair, ní chuirtear ceist sa daonáireamh faoi mhinicíocht.

Tionscadal fiúntach é Blein ny Gaelgey do chur chun cinn na Manainnise. Ach cosúil le gach tír Cheilteach eile, agus gach pobal mionteanga eile lena, caithfear aghaidh a thabhairt ar na bunrudaí ábharaíocha chun pobal teanga a chothú.

Fadhbanna ollmhóra iad an t-eisimirce agus cúrsaí tithíochta don aos óg ar an Oileán Mhanainn. Déantar cainteoirí Manainnise a chothú in Bhunscoill Ghaelgagh agus ar bhealaí eile, ach imíonn siad le sruth nuair nach féidir leo poist fhiúntacha ná áit chónaithe réasúnta a fháil ar an oileán.

De réir dhaonáireamh 2021 rugadh 49.6% de chónaitheoirí an oileáin ar an Oileán Mhanann, ach rugadh 38.3% sa Ríocht Aontaithe. Déanann cuid de na Sasanaigh a bhogann isteach imeascadh, ach breathnaíonn cuid eile acu ar an oileán mar chontae eile de Shasana. 

Mar sin tá gá le hathrú polasaí tithíochta chun tacú leis an Manainnis agus aos óg an oileáin, rud atá fíor faoi na tíortha Ceilteacha ar fad.

Thiar in 2020, shínigh dream ar Oileán Mhanainn, Cymdeithas na Breataine Bige, Misneach na hÉireann, agus Misneachd in Albain Cairt Cheilteach Tithíochta a leag amach spriocanna radacacha don tithíocht.

Ina measc bhí ardú ollmhór ar cháin ar an dara teach, rud a baineadh amach sa Bhreatain Bheag ach a chaithfear a chur thar abhainn go fóill sna tíortha eile.

Ní de bharr teann spéise a ndéantar anailís ar chás leithéidí Gleann an Smóil, in iardheisceart Bhaile Átha Cliath. Léiríonn an gleann mar a chlis ar an nGaeilge de dheasca brú struchtúrtha, éiginnteacht eacnamaíochta agus naimhdeas an stáit.

Fórsaí iad seo a bhrúigh síos ar an teanga agus a d’iompaigh an pobal ar an mBéarla laistigh de chúpla glúin.

Ní rud é seo le staidéar a dhéanamh air amháin. Is rabhadh é don lá atá inniu ann. Nuair nach mbíonn a neamhspleáchas nó féinriail agus cúinsí ábharaíocha sásúil ag pobal is deacair bonn láidir a choimeád faoin teanga agus cultúr.

Léiríonn fianaise scoláirí amhail Ua Broin, Piatt, Price, agus daoine eile nach iad, gur mhair an Ghaeilge níos faide in iardheisceart an chontae ná áit ar bith eile.

Bhí Gleann an Smóil ar an tearmann deireanach a briseadh. Tá cíoradh spéisiúil déanta ar na díospóireachtaí scolártha a bhaineann leis an iompú teanga sa ghleann ar an mblagspota Dublin Gaelic.

Is cosúil go raibh cuid de na scoláirí ródhóchasach faoi bheatha na Gaeilge sa ghleann agus chinn siad gur mhair sí níos faide isteach sa naoú haois déag ná mar a bhí amhlaidh. Ach níl aon staidéar nua-aimseartha scolártha déanta ar an nGaeilge sa ghleann ó scríobhadh ailt acadúla faoi i lár na fhichiú haoise. 

Cibé ar bith, is féidir a áitiú gur mhair an Ghaeilge sa cheantar seo i bhfad níos faide ná mar a mhaíonn naimhde na teanga a scaoileann rudaí áiféiseach uathu ar nós “nár labhraíodh an Ghaeilge mar theanga phobail i mBaile Átha Cliath le 800 bliain anuas.”

In 1753 ba í an Ghaeilge teanga an phobail go fóill i Ráth Cúil, mo bhaile dúchais féin, in iardheisceart an chontae. I bhfoisceacht scread asail de Ráth Cúil tá Gleann an Smóil, agus faoi 1837 bhí Eoghan Ó Comhraidhe in ann bualadh le seanchainteoirí ar nós Uilliam Uí Reachtabhra agus a dheirfiúr Úna, a labhair “Gaeilge chomh maith lena raibh cloiste aige”.

Deir daoine áirithe gur eisceacht a bhí sna Reachtabhraigh, ach mar a luaigh mé, tá staidéar níos doimhne de dhíth ar an gceist. De réir chuntas Uí Reachtabhra, dhá scór bliain roimhe sin “nár labhraíodh mórán Béarla sa ghleann seo”, rud a chuireann in iúl go raibh an Ghaeilge fós i réim sa ghleann thart ar 1800.

Ach laistigh d’achar tríocha nó daichead bliain cliseadh ar an teanga. Ní de bharr easpa spéise cultúrtha nó iompú teanga “nádúrtha” a tharla sé seo. Fórsaí ábharaíocha a thiomáin an próiseas.

Osclaíodh bóithre sna 1740í, tháinig oibrithe cairr as Baile Átha Cliath a bhraith ar an mBéarla don obair, agus bhí amhras ar na húdaráis choilíneacha faoin nGaeilge de bharr éirithe amach 1798 agus 1803. Tá bearna ollmhór sa taighde mar a bhaineann sé le teanga urlabhra na reibiliúnach tuaithe in 1798.

I nGleann an Smóil is léir gur chothaigh an t-atmaisféar contúirt dóibh siúd a labhair an Ghaeilge. Chuir clanna pionós ar a bpáistí as an teanga a labhairt. Agus chun maireachtáil sa domhan caipitleach Béarla b’éigean Béarla a shealbhú. Is ceacht tábhachtach é seo don lá atá inniu ann.

Tá an geilleagar caipitleach Béarla ag brú síos ar an nGaeilge go fóill. Bogann an geilleagar céanna, an córas tithíochta príobháideach go háirithe, daoine i bpobail teanga chun na gceithre hairde.

Tá an baol céanna ann don Ghaeltacht sa lá atá inniu ann. Tá praghas na dtithe as cuimse ard, níl an stát ag tógáil tithíocht phoiblí do Ghaeil óga, agus drogall air a ladar a chur isteach sa mhargadh.

Sna ceantair uirbeacha ní fiú a bheith ag trácht ar líonraí Gaeilge, gan fiú dlúthphobail teanga a lua, de bharr na géarchéime tithíochta don aos óg.

Más pobail Ghaeilge atá uainn, seachas an siombalachas, caithfear troid ar son na mbunrudaí ábharaíocha atá mar bhunús dóibh: tithíocht, fostaíocht, infreastruchtúr, seirbhísí dátheangacha stáit.

Léiríonn an stair go lom gur féidir le deireadh teacht le pobail teanga gan na tacaíochtaí ábharaíocha cearta.

Ar an dea-uair, tá athbheochan na Gaeilge tar éis fréamhacha a chur sa cheantar máguaird le dhá scór bliain anuas.

Bunaíodh Scoil Santain agus Scoil Chaitlín Maude sa cheantar sna 1980í agus bunaíodh Caifé Aon Scéal le blianta beaga anuas.

Ach chun fíortheanga phobail a dhéanamh den Ghaeilge i dTamhlacht arís ní mór díriú ar bhearta radacacha ar nós lonnaíochtaí lán-Ghaeilge, tithe i gcóngair dá chéile ina mbeadh Gaeil ag maireachtáil iontu, á labhairt go laethúil, agus á seachadadh ó ghlúin go glúin.

Ní buille aon uaire iad na hagóidí breosla atá ag tarlú ar fud na hÉireann anois. Is léiriú iad ar ghéarchéim i bhfad níos doimhne laistigh den chaipitleachas agus den impiriúlachas.

Le blianta fada, tá daoine tar éis rabhadh a thabhairt go gcuirfeadh córas eacnamaíoch atá bunaithe ar acmhainní a bhaint, ar chearrbhachas agus ar chorparáidí a chosaint brú ar ghnáth oibrithe i ndeireadh na dála.

Anois tá an crú ar an tairne, agus tá pobail ag fulaingt ina bpócaí, ina dtithe agus ina saol laethúil.

Tá an lucht ceannais pholaitiúil, agus baill den Chiorcal Órga, tar éis tacú go seasta leis na struchtúir a choinníonn an córas seo slán.

Mar thoradh air sin, brúitear costais na géarchéime anuas ar dhaoine, agus cosnaítear an dream le cumhacht agus le saibhreas.

Tá pionós á ghearradh ar ghnáthdhaoine as cinntí nach raibh aon bhaint acu leo. Ní mór dóibh siúd i gcumhacht glacadh le freagracht as aon chur isteach ar shaol daoine a tharlaíonn mar thoradh ar na hagóidí.

Cé go bhfuil meascán mianta aicmeach le sonrú sna hagóidí, agus cé go ndearna grúpaí i bhfad amach ar an eite dheis iarracht a gcuid scéalta míréasúnta féin a bhrú chun cinn, níor chóir beag is fiú a dhéanamh de na gearáin bhunúsacha atá ag croílár na hagóide ná de cheart feirmeoirí, tiománaithe trucail agus oibrithe dul i mbun gnímh.

I gceantair thuaithe agus sna Gaeltachtaí go háirithe, áit a bhfuil iompar poiblí teoranta nó nach ann dó ar cor ar bith, is riachtanas laethúil é breosla.

Ar deireadh thiar, léiríonn na hagóidí seo cumhacht an ghnímh chomhordaithe agus an cur isteach. Léiríonn siad gur féidir le cúrsaí athrú nuair a ghníomhaíonn daoine le chéile, fiú go scaoilte; agus gur uirlis é an brú comhchoiteann atá fós in ann córais fhréamhaithe a chroitheadh.

——

The fuel protests now erupting across Ireland are not an isolated outburst but a symptom of a much deeper crisis within capitalism and imperialism.

For years, people have warned that an economic system built on extraction, speculation, and corporate protection would eventually turn its pressure onto ordinary workers.

That moment has arrived, and communities are feeling it in their pockets, their homes, and their daily lives.

Political leaders, and members of the Golden Circle, have consistently supported the structures that keep this system intact. As a result, the costs of crisis are pushed downward, while those with power and wealth remain insulated.

Ordinary people are being punished for decisions they did not make. Those in power must accept responsibility for any disruption to peoples’ lives occurring as a result of the protests.

While the protests contain a mix class interests, and far right groups have attempted to amplify their own unhinged narratives, this does not invalidate the core grievances or the right of farmers, hauliers and workers to mobilise.

In rural and Gaeltacht areas in particular, with limited or zero public transport, fuel is essential for daily life.

Ultimately, these demonstrations reveal the power of coordinated, disruptive mass action. They show that when people move together, even loosely, the ground can shift; and that collective pressure remains one of the few tools capable of unsettling entrenched systems.

Chuaigh Liú na Laoi agus Misneach i mbun gnímh díchoilínithe i gCathair Chorcaí thar an deireadh seachtaine chun contrárthacht na “Cathrach Réabhlóidí”, mar a thugtar uirthi, a nochtadh. Cé go maíonn Corcaigh gur cathair radacach í, tá a sráideanna agus a spásanna poiblí fós lán de logainmneacha a thugann ómós d’Impireacht na Breataine, d’fhigiúirí ríoga, agus do reachtaíocht a rinne iarracht saol polaitiúil na hÉireann a chur faoi chois. Ní léiríonn na hainmneacha seo muintir Chorcaí ná na glúnta a throid ar son na féin‑chinntí, na dínite agus na Gaeilge.

Tarraingíonn ár ngníomh aird ar shráideanna ar nós Cé an Aontais, Sráid Albert, agus Bóthar Victoria. Ainmneacha iad seo a ndéanann ceiliúradh ar Acht an Aontais, cuairteanna ríoga le linn an Ghorta Mhóir, agus údarás na himpireachta. Creidimid go léiríonn na teidil seo scéal seanchaite agus éagórach atá fós le brath i dtírdhreach na cathrach.

Tá Liú na Laoi agus Misneach ag moladh ainmneacha eile atá fréamhaithe i stair Chorcaí féin: Pádraig Ó Cuanacháin, Muirgheal Mhic Shuibhne, agus Leslie Price-de Barra. Chaith a leithéidí siúd a saol le cúrsaí pobail, ceartas agus leis an nGaeilge. Is iad seo na scéalta ar chóir a bheith le feiceáil inár spásanna poiblí.

Táimid ag impí ar Chomhairle Cathrach Chorcaí próiseas foirmiúil a thosú chun logainmneacha na cathrach a dhíchoilíniú. Ní bhaineann sé seo le stair a scriosadh; baineann sé le ceartú, agus le cinntiú go léiríonn tírdhreach Chorcaí muintir, cultúr agus luachanna na cathrach sa lá atá inniu ann.

—

Liú na Laoi and Misneach undertook decolonial action in Cork City over the weekend to expose a contradiction at the heart of the so‑called “Rebel City”. While Cork prides itself on its radical history, its streets and public spaces remain filled with names that honour the British Empire, royal figures, and legislation that sought to suppress Irish political life. These names do not reflect the people of Cork, nor the generations who fought for self‑determination, dignity, and the Irish language.

Our action highlighted streets such as Union Quay, Albert Street, and Victoria Road. These names celebrate the Act of Union, royal visits during the Great Famine, and the authority of empire. We believe these titles represent an outdated and unjust narrative that continues to shape the city’s landscape.

Liú na Laoi and Misneach are proposing alternative names rooted in Cork’s own history: Pádraig Ó Cuanacháin, Muirgheal Mac Suibhne, and Leslie Price-de Barra. Such figures dedicated their lives to community, justice, and the Irish language. These are the stories that deserve visibility in our public spaces.

We are calling on Cork City Council to begin a formal process of decolonising the city’s place‑names. This is not about erasing history; it is about correcting it, and ensuring that Cork’s landscape reflects the people, culture, and values of the city today.