Tá duais síochána Nobel á bhronnadh ar bhonn bhliantúil, a bheag nó a mhór, ón mbliain 1901 i leith. Maítear go mbronntar an duais ar dhaoine “a rinne an obair is mó nó is fearr ar son bhráithreachas na náisiún, ar son chealú nó laghdú na n-arm seasta agus ar son reáchtáil nó chur chun cinn comhdhálacha síochána”.

De réir uachta Nobel, is é an Coiste Ioruach Nobel, coiste de chúigear a cheapann Parlaimint na hIorua, a roghnaíonn an té a mbronntar an duais orthu gach bliain. Dár ndóigh tá duaiseanna eile Nobel i réimsí a baineann leis an eolaíocht agus an litríocht.

Ach níl an chúis gur shocraigh Alfred Nobel ar dhuais síochána a bhronnadh soiléir. Deir scoláirí áirithe gur mhothaigh Nobel ciontach de bharr gur úsáideach nithe a chruthaigh sé, amhail an dinimít agus an bhallistít, don chogaíocht. Is cosúil gur dá bharr sin gur theastaigh uaidh an tsíocháin a spreagadh tríd an duais.

Cibé cúis atá leis, is ceap magaidh é an duais mar go mbronntar é go rialta ar pholaiteoirí agus stáitseirbhísigh a bhfuil fuil ar a lámha. Go luath i ndiaidh bhás Nobel bronnadh an duais síochána ar Theodore Roosevelt, Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá, in 1906.

Bhí ról ag Roosevelt i ndeireadh a chur leis an gCogadh idir an Rúise agus an tSeapáin le síniú Chonradh Portsmouth. Ach impiriúlach bródúil Meiriceánach ab ea é Roosevelt. An mana a bhí aige ná “labhair go séimh agus iompar bata mór”, rud ar ar glaodh “idé-eolaíocht an bhata mhóir”.

Croílár na hidé-eolaíochta ná go n-úsáideadh Stáit Aontaithe Mheiriceá a n-ollchumhacht mhíleata chun a spriocanna eachtrannacha a bhaint amach, rud a chuir Roosavelt i bhfeidhm i Meiriceá Theas agus Láir agus sna hOileáin Fhilipíneacha go háirithe.

In 1973 tugadh duais síochána Nobel do Henry Kissinger, Rúnaí Stáit SAM, a bhí freagrach as feachtais bhuamála sa Chambóid agus i Laos, agus a thacaigh le coup faisisteach sa tSile. Dúirt an t-amhránaí Tom Lehrer go bhfuair an aoir pholaitiúil bás an lá a bhfuair Kissinger an duais síochána.

Roinnt blianta ina dhiaidh sin, in 1978, bronnadh an duais ar Menachem Begin, Príomh-Aire Iosrael, de bharr gur shínigh sé conradh síochána idir Iosrael agus an Éigipt. Ach bhí Begin ina cheannaire tráth ar Irgun, grúpa antoisceach Iosraelach. Ba iad Irgun a bhí ciontach as Ár Deir Yassin, nuair a deineadh sléacht ar 107 Palaistíneach, páistí agus mná ina measc, le linn Nakba 1948.

Tá samplaí eile den chur i gcéill i leith na duaise i gcaitheamh na mblianta. Seans gurb é an sampla is áiféisí le blianta beaga anuas ná an bronnadh a rinneadh ar Barack Obama go luath ina uachtaránacht in 2009.

Ina dhiaidh sin níor leasc le Obama cead a thabhairt don bhuamáil dróin ar fud an Mheánoirthir, chabhraigh sé le scrios a dhéanamh ar an Libia in 2011, agus lean sé leis na feachtais mhíleata impiriúlacha san Iaráic agus san Afganastáin.

I mbliana, bronnadh duais síochána Nobel ar cheannaire freasúra Veiniséala, María Corina Machado. Glaonn na mórmheáin “gníomhaí daonlathais” ar Machado. Níor luadh sa scéal ar RTÉ ar líne fúithi go bhfuil amhras ar go leor daoine an bhfuil a leithéid de dhuais tuillte aici in aon chor.

Tá lámh lárnach ag Machado, atá i bhfad amach ar an eite dheas, in coups foréigneacha a chur ar bun i Veiniséala. Tháinig sé chun solais go n-íocann Machado dronga coirpigh, ar a nglaoitear comanditos, le dul i mbun foréigin agus cíor thuathail chun an bonn a bhaint de stát Veiniséala. Lena chois sin, tá tacaíocht tugtha aici d’Iosrael, do Benjamin Netanyahu agus dá pháirtí Likud.

I ráiteas amháin dúirt sí gurb é “streachailt Veiniséala streachailt Iosrael”. I ndiaidh di duais síochána Nobel a bhuachan dúirt sí go mbogfadh sí ambasáid Veiniséala ó Tel Aviv go hIarúsailéim dá dtoghfaí mar uachtarán í.

Is léir mar sin gur cur i gcéill soiniciúil atá i nduais síochána Nobel. Ach, sa mhullach air sin, is gléas polaitiúil é le spriocanna straitéiseacha geopholaitiúil an Iarthair a bhaint amach. I gcás Machado agus Veiniséala is í an mhian ná coup a chur ar bun a thacódh le spriocanna impiriúlacha SAM i Meiriceá Theas.

Léiriú eile é ar chlaontacht na duaise ná go bhfuil neamhaird iomlán ar na daoine, go leor Palaistíneach ina measc, atá tréaniarracht déanta acu deireadh chur leis an slad agus cinedhíothú ar bun. Ba é an cinedhíothú an cheist ba mhó ar domhan le bliain anuas, agus ó bhí 2023 ann, ach braith an coiste nárbh amhlaidh an scéil. 

Dá mbeadh aon cheartas ann, roghnófaí na grúpaí frith-chogaidh sa Phalaistín agus san Iosrael, nó leithéidí Francesa Albanese, an Rapóirtéir Speisialta do na Náisiúin Aontaithe, do dhuais síochána Nobel.

Mar a dúirt an t-iriseoir Chris Hegdes fúithi, “nuair a scríobhfar stair an chinedhíothaithe in Gaza, beidh sí luaite mar cheann de na gaiscígh is cróga agus is glórmhara ar son an chirt agus dlí idirnáisiúnta”.

Ach ní réitíonn a leithéid le claontacht impiriúlach coiste “síochána” Nobel.

Faoi fhómhar na bliana 1911 bhí ríshliocht Qing sa tSín ar an dé deiridh. Bhí réabhlóid ar na bacáin in Wuchang, atá ar cheann de na trí chathair in Wuhan, áit a raibh grúpaí ar nós an Chumainn Fhorásaigh agus an Chumainn Litríochta i mbun comhcheilge chun ionsaí a dhéanamh ar mhonarcacht Manchu a bhí i gceannas ó na 1640í i leith.

Intleachtóirí ab ea na gníomhaithe a bhí dubh dóite leis an díospóireacht agus ar theastaigh uathu éirí amach armtha a chur ar bun.

Tharla éirithe amach i gcoinne Qing roimhe seo, an uair dheireanach ag Dumha an Bhlátha Bhuí in Aibreán na bliana 1911, ach theip orthu. Bhuail na réabhlóidithe ag cruinniú i mí Mheán Fómhair agus socraíodh ar éirí amach a chur ar bun d’Fhéile Lár an Fhómhair, ach cuireadh moill air go dtí níos déanaí sa mhí.

Lean na réabhlóidithe orthu ag tógáil buamaí i gceantar de Wuchang a bhí faoi smacht na Rúise, rud a thug cosaint áirithe dóibh ó údaráis Qing.

Ar oíche an 9 Deireadh Fómhair tharla tubaiste do na réabhlóidithe nuair a phléasc ceann de na buamaí trí thimpiste. Bhí póilíní an cheantair ar an láthair roimh i bhfad agus i dteannta damáiste na pléisce tháinig siad ar bholscaireacht, pleananna don éirí amach agus liostaí ballraíochta na réabhlóidithe.

Cé go raibh an ceantar lasmuigh de dhlínse Qing, thug na póilíní an fhianaise do na hoifigigh Qing go sciobtha. An mhaidin dár gcionn rinne údaráis Qing ruathair ar thithe na réabhlóidithe, gabhadh na dosaenacha acu, agus cuireadh triúr acu chun báis.

Go híorónta, malairt de thoradh a bhí ar intinn oifigigh Qing a bhí ag déanamh cos ar bolg ar fad. Lasadh splanc an éirí amach.

Chabhraigh ceann d’iarrachtaí nuachóirithe Qing dúshraith don réabhlóid a leagan. Ó 1905 ar aghaidh bhí an ríshliocht ag neartú a fhórsaí armtha agus é mar aidhm acu arm nua-aimseartha agus gairmiúil le traenáil i modhanna eolaíochta agus teicneolaíochta an Iarthair.

Mar a mhíníonn Ed McCord ina leabhar, The Power of the Gun, is í an aidhm a bhí ag an oideachas míleata gairmiúlacht na n-oifigeach a fheabhsú agus litearthacht na saighdiúirí a mhéadú. Den chéad uair, chreid mic na gclann uasaicmeach gur rud measúil a bhí i ngairm san arm.

Ach bhí toradh nach mbeifí ag súil leis ag na hathchóirithe seo. I scoileanna míleata sa tSín agus sa tSeapáin tumadh mic léinn i smaointeoireacht a cheistigh údarás Qing.  Chreid go leor acu go raibh gá go dtitfeadh monarcacht Manchu chun go láidreofaí an tSín.

Ó tharla gur buaileadh ríshliocht Qing in aghaidh na Seapáine in1894, Comhghuaillíocht na nOcht Náisiún in 1900 agus easpa cosanta a tugadh sa Chogadh Rúis-Seapánach in 1905, bhí bunús láidir ag an tuairim sin. Faoin mbliain 1911, agus cé gur cruthaíodh é chun an ríshliocht a chosaint, bhí an tArm Nua réidh le héirí amach.

Nuair a rinne oifigigh Qing na hamhrasáin a ghabháil i ndiaidh na pléisce ar an 9 Deireadh Fómhair thuig na saighdiúirí réabhlóideacha go raibh siad i mbaol. Chreid na saighdiúirí go ngabhfaí iad agus go gcuirfí chun báis go leor acu agus b’éigean dóibh gníomhú ar an bpointe boise.

Ar oíche an 10 Deireadh Fómhair chuaigh saighdiúirí an Airm Nua i mbun ceannairce. Chuir réabhlóidithe éadaí bána ar a gcuid airm chun go n-aithneofaí iad agus ghlacadar smacht ar láithreacha tábhachtacha míleata rialtais agus armlanna.

Theith an seanascal agus na ceannasaithe ba shinsearaí. Faoin mhaidin dár gcionn bhí Wuchang faoi smacht na reibiliúnach. Laistigh de roinnt laethanta bhí réigiún iomlán Wuhan faoina smacht.

Éifeacht na ndúradán a bhí ag Éirí Amach Wuchang i gcomhthéacs níos leithne na Síne. D’fhógair cúige i ndiaidh cúige saoirse ó Qing tar éis an éirí amach. Bhí tús le Réabhlóid Xinhai, a ainmníodh i ndiaidh na bliana 1911 ar an bhféilire Síneach.

Mar a tharla sé, ní raibh an té is mó a samhlaíodh leis an réabhlóid, Sun Yat-sen, fiú sa tSín ag an am. Le blianta fada, bhí Sun chun cinn i ngluaiseachtaí i gcoinne Qing, bhí lámh aige i mbunú gluaiseachtaí réabhlóideacha, agus in iarrachtaí ar éirithe amach, iarrachtaí ar theip orthu.

I mí Dheireadh Fómhair 1911, bhí Sun in Denver, Colorado, agus é i mbun maoiniú a fháil i measc an phobail Shínigh i Stáit Aontaithe Mheiriceá a bhí tar éis fulaingt de bharr an chiníochais sa tír sin le fada. 

Agus é ina shuí in Óstán an Pháláis Dhoinn léigh Sun faoi Éirí Amach Wuchang sa nuachtán. Thuig sé go raibh tús curtha leis an éirí amach a raibh sé ag obair ar a shon le fada agus chuaigh sé i mbun a thurais chun filleadh ar an tSín a phleanáil.

Ar an mbealach abhaile dó thug sé cuairt ar ardchathracha na hEorpa chun gealltanais a fháil ó na mórchumhachtaí go bhfanfaidís neodrach faoin éirí amach. Agus na gealltanais faighte aige d’fhill sé ar an tSín i dtreo dheireadh mhí na Nollag.

Tháinig Sun i láthair in Guangzhou ar an 25 Nollaig 1911 agus seachtain ina dhiaidh sin toghadh é mar uachtarán sealadach Phoblacht na Síne. D’éirigh an t-impire deireanach Qing, Puyi, as an gcoróin go foirmiúil i Márta na bliana 1912, rud a chuir deireadh le níos mó ná 250 bliain de riail Manchu agus 2,000 bliain de mhonarcacht impiriúlach.

Cé gur cor cinniúnach a bhí i réabhlóid 1911, níor dheireadh an scéil é. Sna blianta ina dhiaidh sin bhí deacrachtaí ag an bpoblacht nua le taoisigh chogaidh áitiúla, bagairtí ó thíortha eachtrannacha, agus an scoilteadh polaitiúil.

Ach léiríonn bunús na réabhlóide a dheacair is atá sé cúrsaí a thuar. Theip ar shraith iarrachtaí deireadh a chur leis an Qing, in 1903, 1907 agus 1910. Ach de bharr na pléisce a tharla an oíche chinniúnach sin, thit sraith imeachtaí amach a d’athraigh stair na Síne.

Léiríonn Éirí Amach Wuchang nach dtarlaíonn réabhlóidí de bharr na pleanála foirfe i gcónaí, ach is féidir leo tarlú de bharr eachtraí fánacha agus an mhisnigh. Tháinig na blianta den fhrustrachas, eagrúchán agus idé-eolaíocht le chéile in am an ghátair. Athraíodh an tSín go buan, ó impireacht go poblacht, agus bheadh lorg na réabhlóide le brath ar feadh na mblianta.

Bhí tionchar nach beag ag an mbata scóir ar chinniúint na Gaeilge. Bata thart ar throigh ar fhad agus eangaí beaga air a bhí ann de ghnáth. Ach níorbh aon ghnáthghléas seomra ranga é an bata scóir. Arm smachta ab ea é.

Gach aon uair a bheirtí ar pháiste ag caint Gaeilge chuirtí eang, nó scór, ar an adhmad. Ag deireadh an lae thugtaí léasadh don pháiste ag brath ar an líon uaireanta a labhraíodh Gaeilge. Mar shampla, dá mba rud é gur rugadh orthu sé huaire, sé léasadh a bheadh ag dul dóibh.

Ba choir í an teanga de bharr an bhata scóir. Do dhaltaí i gConamara, Ciarraí, Corcaigh agus áiteanna eile san iarthar go príomha, nascadh an Ghaeilge leis an náire agus an phian. Bhí an polasaí soiléir; ba é Béarla teanga an ghradaim agus ba í an Ghaeilge teanga na mbochtán agus na “sclábhaithe”.

Chonaic an máinlia agus scríbhneoir Sir William Wilde, athair Oscar Wilde, an próiseas a bhain leis an mbata scóir agus é ag taisteal sna 1850í. Agus é gar do Loch Eidhneach i gConamara chonaic sé buachaillín óg ocht mbliana d’aois ag cogarnach lena dheirfiúr i nGaeilge.

Ach nuair a chonaic a athair é baineadh geit as agus stop sé á labhairt, “agus an chuma air go raibh botún uafásach déanta aige”, dár le Wilde. Tharraing an t-athair bata beag a bhí crochta timpeall mhuineál an pháiste amach óna éadaí agus ghearr scór úr ann. 

Nuair a ceistíodh an t-athair faoi seo, mhaígh sé;

“tá grá agam don Ghaeilge … is é teanga ársa na tíre agus an tseanré é … ach ní mór do na páistí oideachas a bheith acu, agus de bharr nach múintear aon Ghaeilge sna Scoileanna Náisiúnta, ní mór domsa é seo a dhéanamh, chun iad a ghríosú i dtreo an Bhéarla”

Bhí an t-athair, a labhair Gaeilge é féin, tar éis ról a ghlacadh sa tionscadal coilíneach chun an Béarla a chuir in áit na Gaeilge.

Cé nár thug córas na Scoileanna Náisiúnta a bunaíodh in 1831 cead go ndéanfaí an Ghaeilge a léasadh amach as páistí, níor tugadh cead an teanga a mhúineadh mar ábhar go dtí 1878. Fiú nuair a tugadh cead, ba go drogallach a tugadh é.

Cruthaíodh comhthéacs ina raibh an Ghaeilge naimhdeach agus dá bharr sin bhí an pionós agus an náire chun cinn sa seomra ranga chun é a chuir faoi chois.

Bhí ról ag na tuismitheoirí sa phróiseas seo. Is cuimhin le bailitheoir amháin ó Bhailiúchán na Scol ó na 1930í gur chreid tuismitheoirí i gCo. an Chláir le linn an naoú haois déag go raibh gá “beagáinín Béarla briste” a bheith ag duine chun dul amach sa domhan mór agus, ar an lámh eile de, nárbh ionann Gaeilge “ach gibiris sclábhaithe”

Is cuimhin le Thomas Concannon, eagraí le Conradh na Gaeilge, go raibh na múinteoirí ag tacú leis an gcóras céanna. D’áitigh Concannon ar An Claidheamh Soluis go bhfuair sé “go leor greadadh” ón múinteoir a bhí aige ar Inis Meáin sna 1880dí, de bharr gur labhair sé “an t-aon teanga a bhí ar a thoil aige”. Shéan an múinteoir go láidir go raibh an bata scóir in úsáid aige, rud a léirigh b’fhéidir go raibh náire áirithe ag baint le húsáid an bhata faoi thús an fichiú haois agus ré na hAthbheochana.

Mar sin féin, bhí roinnt mhaith cuntas ón mbéaloideas a bhí ag teacht lena chéile i ngeall ar an mbata scóir. I roinnt scoileanna, chrochfaí bata scóir pearsanta do gach páiste ar an mballa lena n-ainm in aice leis, léiriú poiblí ar an “gcoir”. I gcuntas amháin ó Luimneach luaitear sraitheanna de na bataí scóir agus eangaí orthu. I gceantair eile, d’iompar páistí iad ar a muineál.

Cruthaíodh náire agus smál ar an bpáiste agus cuireadh isteach ar a gcuid cumais teangeolaíochta. Léirigh cuntas amháin ó David O’Callaghan ó Inis Meáin go raibh roinnt páistí sna 1880í a bhí idir ocht agus deich mbliana d’aois “a raibh an chuma air nach raibh teanga ar bith acu. Bhí faitíos orthu Gaeilge a labhairt thart ar a dtuismitheoirí, agus ní raibh Béarla sealbhaithe acu” ach oiread.

Dár ndóigh, níorbh eisceacht a bhí in Éirinn mar a bhain sé le cleachtais den chineál seo. D’úsáidtí cleachtais den sórt céanna chun an ruaig a chuir ar theangacha dúchasacha i dtíortha eile a ndearnadh coilíniú orthu.

Sa Bhreatain Bheag, b’éigean do pháistí an Welsh Not a iompar; d’aistrítí an píosa adhmaid idir na páistí i rith an lae de réir mar a bheirtí orthu ag labhairt Breatnaise. Ba é an páiste a raobj an rud acu ag deireadh an lae a fuair an léasadh.

Sa Bhriotáin, d’úsáidtí bróg adhmad ar a glaodh sabot air. Sa Chéinia, is cuimhin leis an scríbhneoir díchoilínithe Ngugi wa Thiong’o gurb éigean do pháistí comharthaí a chrochadh timpeall a muiníl a náirigh iad.

In Éirinn, bhí íomhá an bhata mar ghléas frith-Ghaeilge láidir ón naoú haois déag. Chreid leithéidí an Easpaig Seán Mac Éil gur iad “reilig na Gaeilge” na scoileanna. Dár le The Nation dá bhféadfá na scoileanna “a athmhúnlú i spiorad fíornáisiúnta, bheadh dóchas ann go slánófaí Éire”.

Faoi thús an fhichiú haois bhí an bata scóir ina chnámh spairne do náisiúnaigh agus lucht na hAthbheochana, cé go raibh cúiseanna sochtheangeolaíochta eile leis an iompú teanga cé is moite de na scoileanna náisiúnta agus an leas a baineadh as an mbata féin.

Leagadh go leor béime ar Ghaelú na scoileanna sna 1920í agus is cosúil go raibh baint ag an tuiscint seo, tuiscint ina raibh ról lárnach ag an mbata scóir ann, leis an bpolasaí céanna.

Áitíonn leithéidí Thomáis Mhic Shíomóin go raibh tionchar níos mó ag iompú teanga ná na tionchair theangeolaíochta amháin. Aithníonn sé gur fágadh “oidhreacht tráma dhomhain síceolaíoch” chomh maith. Cothaíodh an náire, an féinfhuath agus an easpa spéise san fhéiniúlacht a mhair ar feadh na glún. 

Mar sin féin, ainneoin úsáid an bhata agus an iompaithe teanga, maireann an Ghaeilge go fóill. Cé nach príomhtheanga na tíre í, go fóill, is gné thábhachtach dár bhféiniúlacht pobail í, a ndéanann clanna, gníomhaithe agus eagraíochtaí a chaomhnú agus a leathnú.

Léiríonn an chuimhne atá ag daoine go fóill ar an mbata scóir, bíodh sin ar líne ar na meáin shóisialta nó sna healaíona agus sa litríocht, gur fágadh lorg dá bharr. Ag an am céanna, tá an teanga agus an cultúr a rinneadh iarracht í a chuir faoi chois leis an mbata céanna ann go fóill.

Rugadh Louis Jean Joseph Charles Blanc ar an 29 Deireadh Fómhair sa bhliain 1811. Rugadh é i Maidrid na Spáinne agus ba as an Fhrainc dá tuismitheoirí. Ba ardchigire airgeadais faoi Joseph Bonaparte, dearthár Napoleón, é a athair.

I ndiaidh titim mhuintir Bonaparte, bhog clann Blanc ar ais chun na Fraince. Bhí tionchar ag an gcíor thuathail pholaitiúil agus an deoraíocht ar smaointeoireacht Blanc. Rinne Blanc staidéir ar an dlí i bPáras, ach mar gheall ar an mbochtaineacht agus cur faoi chois polaitiúil spreagadh é i dtreo na hiriseoireachta agus na critice sóisialta.

Bhí Blanc i measc na sóisialaithe luatha “Útóipeacha” sa Fhrainc. Ina saothar ón mbliain 1839-40, L’Organisation du travail, d’áitigh sé go raibh an iomaíocht a bhí lárnach sa tsochaí chaipitlíoch ag cothú na hainnise forleithne.

Bhí iad siúd a bhí lag á gcur faoi chois fad is a bhí lucht an rachmais ag déanamh go maith. Chun seo a chur ina cheart, mhol Blanc go gcabhródh an stát le bunú fiontar comharchumannach, nó “ceardlanna sóisialta faoi stiúir oibrithe, áit a mbeadh oibrithe a mbeadh an cumas acu i mbun saothair, agus daoine nach raibh sé ar a gcumas acu obair a thuilleadh i dteideal cúnaimh nó íocaíochtaí.

Is é ceann de na friotail is cáiliúla uaidh ná, “ó gach duine de réir a chumais, do gach duine de réir a riachtanas.” Níorbh aon idéalachas fileata é seo do Blanc, ach múnla coincréiteach; dhéanfadh comharchumainn le tacaíocht ón stát an fhostaíocht, dínit na n-oibrithe , agus dáileadh acmhainní níos cothromaí a chinntiú.

Nuair a bhain Réabhlóid Fheabhra 1848 bua amach i gcoinne Mhonarcacht mhí Iúil na Fraince, bhí an chumhacht pholaitiúil ag Blanc. Rinneadh ball den Rialtas Sealadach é agus bhí sé i gceannas ar Choimisiún na hOibre. D’éirigh le ceann dá chéad rún nuair a d’aontaigh an rialtas “go gcinnteofaí slí bheatha na n-oibrithe tríd an obair”.

Faoi thionchar Blanc bunaíodh na Ceardlanna Náisiúnta. Rinne na ceardlanna obair a thairiscint ar dhaoine dífhostaithe, go háirithe ar thionscadal móra poiblí, agus cuireadh smaointe comharchumannacha Blanc i bhfeidhm.

Ach bhí ró-éileamh ar na hoibrithe agus níor cuireadh a dhóthain maoinithe ar fáil dóibh. Le linn éirí amach “Laethanta mhíí an Mheithimh” rinne an rialtas cos ar bolg ar na hoibreacha. Cuireadh an milleán ar Blanc agus b’éigean dó teitheadh go Sasana.

D’fhan Blanc i Sasana go dtí titim an Dara Impireacht in 1870. Nuair a d’fhill sé ar an bhFrainc toghadh é chuig an gComhdháil Náisiúnta. Lean sé leis ag labhairt ar son na gceart oibrithe, leasuithe sóisialta, cearta vótála do chách, agus an prionsabal go raibh freagracht ar an stát fostaíocht a chothú.

Bhásaigh sé i Nollaig na bliana 1882 in Cannes.

Cé nár éirigh lena thionscadail ar fad, bhí lorg ollmhór ag a fhís; an stát leasa sóisialaí, coincheap “an ceart chun oibre”, ról na gcomharchumann agus ceardlanna sóisialta, agus an tuairim go mbaineann an tsaoirse pholaitiúil leis an gceart sóisialta agus eacnamaíoch chomh maith.

Tá an mórshiúl CEARTA: Agóid Náisiúnta ar son na nGael ar na bacáin. Tá jab maith déanta ag Conradh na Gaeilge, na hoibrithe in earnáil na Gaeilge, na hoifigigh pleanála teanga, agus Gaeil eile nach iad, an agóid a fhógairt trí ábhar cruthaíoch a chraobhscaoileadh ar na meáin shóisialta le roinnt seachtainí anuas. 

Tá éilimh shoiléire ag an ngluaiseacht a bhaineann le réimsí na Gaeltachta, an oideachais, an mhaoinithe agus na gceart teanga. Ach is iad an dá mhórcheist:

1. an dtiocfaidh na Gaeil amach ina sluaite chun tacú leis na héilimh sin?
2. an leanfar leis an slógadh i ndiaidh an mhórshiúil?

Beidh le feiceáil anois cé mhéad Gael a thiocfaidh chun sráide Dé Sathairn. Thiar in 2014, nuair a d’éirigh an Coimisinéir Teanga as mar agóid i gcoinne an rialtais agus spreagadh tréimhse ghníomhaíochta ar leith, tháinig idir 5,000 agus 10,000 duine amach ar shráideanna Bhaile Átha Cliath, ag brath ar cibé foinse a chreidtear, agus bhí thart ar 1,000 ar mhórshiúl go Roinn na Gaeltachta i gConamara.

Nuair a shroich mórshiúl na hardchathrach Teach Laighean maíodh ón stáitse “nach raibh anseo ach ina thús”. I ndiaidh an mhórshiúil rinneadh cruinniú a ghairm in Uimhir 6 Sráid Fhearchair, ceanncheathrú Chonradh na Gaeilge, chun na “chéad chéimeanna eile” a phlé. 

Ina dhiaidh sin, áfach, bhraith roinnt mhaith Gael ag an am, baill de Misneach go háirithe, nach raibh an t-ocras ann i gConradh na Gaeilge leanúint leis na slógaí móra, nó leas a bhaint as gníomhartha díreacha chun an brú a mhéadú, agus filleadh ar an stocaireacht mheasúil leis na polaiteoirí. 

Dár ndóigh, tá feidhm áirithe le stocaireacht den chineál sin agus is cinnte gur éirigh le Conradh na Gaeilge roinnt mhaith a bhaint amach agus tuilleadh ciorruithe agus buillí i gcoinne na teanga de bharr na déine a sheachaint nó a laghdú.

Mar sin féin, cailleadh deis brú ar aghaidh agus agóid mhór a dhéanamh de na figiúirí daonáirimh in 2016 a léirigh go raibh titim thart ar 10% i líon na gcainteoirí laethúla sa Ghaeltacht agus ceist a dhéanamh den srian a bhí á chur ar fhás na Gaelscolaíochta ag Roinn Oideachais Bhaile Átha Cliath sna blianta sin.

D’fhógair Misneach agóid lasmuigh de Roinn na Gaeltachta agus rinneamar forghabháil air, ach ní bhfuaireamar mórán tacaíochta ó ghluaiseacht na Gaeilge a bhí fillte ar na cruinnithe seomra boird.

Má bhreathnaítear ar an méid a tharla sna sé chontae i dtaobh líon na ndaoine ar na mórshiúlta le deich mbliain anuas, scéal eile ar fad atá ann. In 2014, tháinig thart ar 3,000 duine i láthair i mBéal Feirste don chéad Lá Dearg ansin nuair a léiríodh míshástacht le cinntí polaiteoirí náisiúnacha agus aontachtaithe araon i ngeall ar an nGaeilge. 

Sna blianta ina dhiaidh sin leanadh leis na slógaí, úsáideadh gníomhartha díreacha agus cruthaíocha, mar aon leis an ngnáthstocaireacht agus feachtasaíocht sa chúlra. In 2022, tháinig 20,000 duine amach ar shráideanna Bhéal Feirste ar son na Gaeilge.

Dar dóigh, tá comhthéacs polaitiúil ar leith sna sé chontae, agus gríosaíonn bearta agus foclaí polaiteoirí aontachtaithe seicteacha na Gaeil agus an pobal níos leithne náisiúnach le slógadh.

Ach gan na gníomhartha leanúnach agus feiceálach ar son na Gaeilge, a choinníonn an cheist i mbéal an phobail agus a chothaíonn suim agus misneach i measc gníomhaithe óga go háirithe, ní bheadh slua chomh mór leis an 20,000 tagtha i láthair an lá úd, nó ní bheadh an tAcht Teanga agus Coimisinéir Teanga Gaeilge do na sé chontae bainte amach ach oiread.

Is gá an cultúr agóidíochta sin agus na modhanna a théann leis  a leathnú isteach sna réimsí éagsúla a bhaineann leis an nGaeilge sna sé chontae fichead. 

Ní gá ach breathnú ar an léarscáil de na háiteanna as a bhfuil na busanna ag teacht don mhórshiúl Dé Sathairn, cuid mhór acu ón Tuaisceart áit a bhfuil líon níos lú cainteoirí laethúla, chun an neamhréir a thuiscint.

Ar an lámh eile de, tá sciar mór de na sé chontae fichead gan aon bhus ag teacht astu, cé go bhfuil Gaelscoileanna sna ceantair sin, rud a léiríonn institiúidiú na gluaiseachta áirithe sin, agus i gcás Chontae Mhaigh Eo, drochstaid na Gaeltachta ann.

Tá ceist na féiniúlachta go mór i mbéal an phobail le blianta beaga anuas, agus tá dreamanna antoisceacha ag cothú dioscúrsa nimhneach ar líne i gcoinne na n-imirceach. I gcodarsnacht leis sin, tá na healaíona Gaeilge agus obair mhall na nGaelscoileanna tar éis mórtas teanga agus tuiscint ar an rannpháirtíocht a spreagadh i measc na glúine óige

Tá an tine lasta i mbolg go leor den aos óg sin i leith an chos ar bolg agus an neamairt choilínigh agus chaipitlíoch teanga a tharla agus atá ag tarlú in Éirinn, ach ní mór teacht ar bhealaí an fuinneamh sin a stiúradh i dtreo gníomhaíocht leanúnach agus tuilleadh gníomhaithe Gaeilge buana a chothú, go háirithe ó thobar an lucht oibre agus na nÉireannach de dhath.

D’fhéadfadh an mórshiúl CEARTA Dé Sathairn a bheith ina thúsphointe ríthábhachtach den phróiseas sin, ach is gá breathnú air mar sin, mar bhunchloch, seachas mar cheann scríbe mar tharla 10 mbliain ó shin in 2014.

Ba oideachasóir ceannródaíoch i dTír na mBascach le linn an fhichiú haois í Elbira Zipitria Irastorza (1906-1982). Le linn tréimhse a raibh an Bhascais faoi chois, rinne Zipitria an teanga a athbheochan trí líonra scoileanna baile a bhunú. 

D’fhás Zipitria aníoss in Donostia (San Sebastián i Spáinnis). Thug sí faoi chúrsa ábhar oidí nuair a bhí sí 16, agus bhain sí a céim amach in 1926. Ghlac sí post i scoil Koruko Andre Mariaren Ikastetxea áit ar mhúin sí páistí 6 bhliain d’aois. 

Bhí spéis aici i gcúrsaí polaitíochta agus cultúrtha chomh maith. Ghlac sí ballraíocht i gcumann na mban i bPáirtí Náisiúnta na mBascach, a raibh sí mar rúnaí de ó 1934 ar aghaidh. Bhí sí mar bhall de Euskaltzaleak, eagraíocht ghnímh ar son na Bascaise, agus Eusko Ikaskuntza, cumann an léinn Bhascaigh.

Bhog sí chun na Fraince le linn Chogadh Cathartha na Spáinne, ach d’fhill sí ar Donostia i ndiaidh an chogaidh in 1939. In 1943, thosaigh sí ag múineadh páistí ina dtithe féin ar feadh tamaill. Bhunaigh sí rang beag páistí ina teach féin in 1946. Bhunaigh sí an chéad ikastola, nó scoil bhaile Bascaise, sa bhliain 1956 in Donostia agus, sna blianta ina dhiaidh sin, leathnaigh sí na scoileanna sna cúigí Bascacha eile.

Reáchtáladh na ranganna sna scoileanna seo thart ar an mbord cistine agus na páistí suite ann ar nós clainne. D’éirigh chomh maith sin leis an modh seo, gur úsáideadh é chun daoine fásta a mhúineadh ina dhiaidh sin. Bhunaigh comhghleacaithe le Zipitria ar nós Xabier Peña, María Ángeles Garai, Juliana Berrojalbiz agus Tere Rotaetze roinnt mhaith scoileanna ikastola chomh maith agus mhúin siad iontu.

Sna 1960í bunaíodh 71 scoil i mbailte agus cathracha dátheangacha Thír na mBascach, cé go raibh sé mídhleathach a leithéid a dhéanamh. Ach bhí an t-éileamh ann i measc phobal na mBascach agus ní raibh na húdaráis Spáinneacha in ann na scoileanna a chur faoi chois. Chun a náire a sheachaint, bheartaigh na húdaráis stádas dleathúil mar scoileanna eaglaise a thabhairt do na ikastolas. 

Tugadh cead oifigiúil don scoil Orixe Ikastola sa bhliain 1970 in Donostia. Cé nach bhfaigheann siad maoiniú stáit, aithnítear na ikastolas mar chuid den chóras scolaíochta poiblí i dTír na mBascach (an chuid atá i stát na Spáinne) sa lá atá inniu ann.

Tá a múnla féin oideachais, ar a nglaoitear an “oideolaíocht fhorásach”, ag na ikastolas, atá dírithe ar an gcuraclam Bascaise agus béim láidir ann ar an ilteangachas chomh maith. Tá 114 ikastola ann faoi láthair, ina bhfuil 4,500 múinteoir ag múineadh, 500 oibrí, agus breis agus 50,000 páiste ag foghlaim. Tá ionchur ag tuismitheoirí na bpáistí sa ghluaiseacht agus an formhór mór acu mar chuid de chomharchumann a reáchtálann na scoileanna.

Chuaigh Elbira Zipitria ar scor ó scoil Orixe in 1971 agus í 75 bliain. Bhí sí in ísle bhí in amanna i gcaitheamh a saoil de bharr na géarleanúna a deineadh uirthi de bharr gur gníomhaire agus múinteoir Bascaise a bhí inti. Mar sin féin, leag sí dúshraith shuntasach don teanga a bhí mar bhunchloch don athbheochan sa tír. Fuair sí bás in Donostia in 1982.

Le blianta beaga anuas, is minic a chonacthas bratach an Chósta Eabhair ar foluain ag lucht na heite deise ag a gcuid agóidí, agus á húsáid acu ar na meáin shóisialta chun a gcuid fuatha a scaipeadh. Tá sé íorónta, dár ndóigh, go bhfeicfí bratach de chuid náisiúin Afracaigh ag agóidí atá glan i gcoinne na dteifeach agus na n-imirceach. 

Ach ba léiriú é an méid sin ar aineolas na muintire a bhí á hiompar. Tá an t-aineolas céanna faoi stair agus brí an Trídhathaigh le sonrú san fheachtas atá ar bun ag gníomhaithe frithimirceacha faoi láthair agus í ar crochadh ó chuaillí solais ar fud Bhaile Átha Cliath go háirithe. 

Tá bratach na hÉireann anois le feiceáil ar chuaillí i gceantair lucht oibre den chuid is mó: Tamhlacht, an Chúlóg, Baile Munna, Baile Formaid, agus mar sin de. Beidh Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath ag bualadh leis na gardaí chun an cheist a phlé. 

Tá roinnt áitritheoirí tar éis buairt a léiriú go bhfuil leas á bhaint as an mbratach chun imeagla a chur ar dhaoine nach bhfuil dath geal ar a gcraiceann. Ní aontaíonn gach éinne sna ceantair sin leis na bratacha a bheith ar crochadh, ach is cinnte go gcothaíonn na cinn atá in airde drochmhothúcháin d’inimircigh.

Mar sin féin, má dhéantar iarracht na bratacha a bhaint, tabharfar tuilleadh armlóin don eite dheas i bhfad amach. Thaitneodh sé go mór leo dá mbeidís in ann físeáin a fháil d’oibrithe na comhairle cathrach ag baint na mbratach anuas.

Ach léiríonn an míleas atá á bhaint as an mbratach easpa tuisceana na ndaoine atá á cur in airde. 

Is ó chúlra idirnáisiúnta agus réabhlóideach a tháinig an Trídhathach, cúlra atá fréamhaithe i dtuiscint na dlúthpháirtíochta. Dearadh brat réabhlóideach na Fraince, le tricolore, idir 1790 agus 1794, agus is uaidh sin a tháinig bratach na hÉireann. 

Chuaigh an tÉireannach Óg Thomas Francis Meagher (1823-67) chun na Fraince sna 1840í agus thóg sé ar ais an Trídhathach leis. Ba choiste de mhná Francacha, a bhí báúil le streachailt náisiúnaithe na hÉireann, a bhronn an bhratach ar Meagher mar chomhartha cairdis.

Ag cruinniú i gCathair Phort Láirge ar an 7 Márta 1848, nochtaigh Meagher an bhratach go poiblí den chéad uair. Bhí Meagher ar an dara hurlár de Chlub Wolfe Tone sa chathair agus thug sé óráid don slua ar an tsráid thíos a bhí ag ceiliúradh réabhlóid a tharla sa Fhrainc an mhí roimhe sin.

Ní hamháin gur chomhartha dlúthpháirtíochta idirnáisiúnta an Trídhathach, ach is siombail d’athmhuintearas in Éirinn é chomh maith. Theastaigh ó na hÉireannaigh Óga teacht ar chultúr náisiúnach, teanga (sé sin an Ghaeilge), agus siombail a d’aontódh Caitlicigh agus Protastúnaigh. 

Mar a dúirt Meagher é féin i leith an Trídhathaigh, “an bhrí atá ag an mbán i lár baoil ná sos cogaidh buan idir Oráiste agus Glas agus tá súil agam gur féidir le lámha na bProtastúnach agus na gCaitliceach Éireannach fáisceadh le chéile faoina bhfillteacha i mbráithreachas flaithiúil agus fial”.

Tá feachtas an lucht frithimirceach in Éirinn glan i gcoinne na bprionsabal poblachtánach seo ar go leor bealaí. Ar an gcéad dul síos, tá leagan thar a bheith cúng den Éireannachas á chur chun cinn acu a thagann salach ar bhrí ionchuimsitheach na brataí.

Anuas air sin, tá aithris á déanamh acu ar na himpiriúlaithe Sasanacha atá i mbun an fheachtais chéanna. Tá an dream seo Sasanach tar éis a bheith i mbun comharthaí Breatnaise a scrios trí chros Sheoirse a phéinteáil orthu, rud a léiríonn go lom go mbaineann an idé-eolaíocht fhorcheannasaíoch acu le himircigh agus le Ceiltigh araon.

Dá ainneoin seo, tá bómáin na heite deise sa Bhreatain Bheag, agus in Albain, tar éis Y Ddraig Goch (an dragún dearg) agus bratach na hAlban faoi seach a chrochadh chun a bhfreasúra d’imircigh a léiriú. 

Tá cuid acu sa Bhreatain Bheag fiú tar éis leas a bhaint as amhrán Dafydd Iwan, Yma o Hyd, cé go bhfuil sé ráite ag Iwan gur scríobhadh an t-amhrán “i gcoinne Thatcher sna hochtóidí agus tá an t-amhrán i gcoinne Farage sa lá atá inniu ann”.

In Éirinn, bíonn amhráin Luke Kelly, a bhí ar an eite chlé agus ina bhall de Chumann Uí Chonghaile, le cloisteáil ag agóidí na heite deise i bhfad amach.

Mar atá amhlaidh in Éirinn, tá idé-eolaíochtaí agus tuiscintí mhíchruinn nó chontrárthach ag an lucht oibre a ghlacann páirt sna feachtais thall go minic. Tá aontachtaithe antoisceacha agus a idé-eolaíocht impiriúlach le sonrú ag croílár na bhfeachtas, agus tá naisc á gcruthú acu leis an eite dheas sna sé chontae fichead chomh maith. 

Luíonn sé seo le ciall, nó míchiall más maith leat, óir do na gamail atá ag cur an Trídhathaigh in airde, ní bratach phoblachtánach tríocha a dó chontae é, ach bratach náisiúnach ciníoch na sé chontae fichead; is é sin an fáth go réitíonn siad leis an lucht ciníoch sna sé chontae agus sa Bhreatain, dream atá ag cur ruaig ar Chaitlicigh óna dtithe i mBéal Feirste i láthair na huaire.

Chuaigh an Dr. Kathleen Lynn ar shlí na fírinne an tráth seo bliana sa bhliain 1955. Ba dhochtúir leighis agus gníomhaí polaitiúil í Lynn, a rugadh ar an 28 Eanáir 1874 i Mullach Faraidh, gar do Chill Ala i gCo. Mhaigh Eo. Ba í Kathleen an dara hiníon a rugadh. Bhí beirt deirfiúracha agus deartháir amháin aici agus ba é Robert Lynn, ministir de chuid Eaglais na hÉireann, agus Catherine Lynn a tuismitheoirí.

D’ainneoin go raibh sí gaolta leis an uasaicme agus gur fhás sí aníos go compordach, chaith sí a gairm ag plé leo siúd a bhí ar an ngannchuid. Is cosúil go raibh tionchar ag an mbochtaineacht agus gníomhaíocht talún a bhí le sonrú i gCo. Mhaigh Eo agus í ina páiste uirthi, óir theastaigh uaithi teacht ar réiteach polaitiúil agus pragmatach ar an gcruatan.

Fuair sí a hoideachas i Manchain agus Düsseldorf, agus ina dhiaidh sin d’fhreastail sí ar Choláiste Alexandra i mBaile Átha Cliath. Bhain sí céim ó Shráid Cecilia, scoil leighis na hOllscoile Caitlicí, in 1899 agus, i ndiaidh di tabhairt faoi obair iarchéime i Stáit Aontaithe Meiriceá, rinneadh comhalta de Choláiste Ríoga na Máinlia in Éirinn í in 1909. Diúltaíodh post in Ospidéal Adelaide di de bharr a hinscne, ach d’éirigh léi taithí a fháil in Ospidéal Patrick Dun agus in Ospidéal an Rotunda.

Ba chúntóir cliniciúil í idir na blianta 1910 agus 1916 in Ospidéal Ríoga Victoria don Chluas agus Súil. Ba an chéad dochtúir baineann cónaithe í san ospidéal sin, ach níor tugadh cead di filleadh i ndiaidh Éirí Amach 1916. Bhí cleachtadh príobháideach aici ina teach cónaithe ag 9 Bóthar Belgrave, Ráth Maoinis, idir 1903 agus 1955.

Ba shufraigéid agus náisiúnaí í, agus tháinig sí faoi anáil Helena Molony, Constance Markievicz, agus Shéamuis Uí Chonghaile. D’oibrigh sí i dtithe anraith le linn Fhrithdhúnadh 1913, tráth a raibh sí go dlúth i measc bhochtáin Bhaile Átha Cliath.

Ghlac sí ballraíocht le hArm Cathartha na hÉireann (ACÉ) agus mhúin sí garchabhair do Chumann na mBan. Agus í ina príomhoifigeach leighis do ACÉ le linn Éirí Amach 1916, thug sí cúram dóibh siúd a bhí gortaithe ó Halla na Cathrach. Cuireadh i ngéibheann í le Helena Molony agus Madeline ffrench-Mullen i ndiaidh an Éirí Amach.

Ba shóisialaí díograiseach í chomh maith. Bhí sí mar leasuachtarán oinigh ar Cheardchumann Oibrithe Ban na hÉireann in 1917 agus cháin sí droch-choinníollacha oibre na mban.

Le linn do Shinn Féin a bheith ag forbairt go polaitiúil in 1917 rinneadh leasuachtarán de choiste gnó an pháirtí í, agus sa tréimhse chéanna b’ionad lárnach teach Lynnn do mhná Shinn Féin agus Cumann na dTeachtairí, eagraíocht fheimineach poblachtach a rinneadh feachtasaíocht ar son tuilleadh ionadaíochta do mhná laistigh de Shinn Féin agus saol poiblí na hÉireann trí chéile.

Cuimhnítear ar Lynn chomh maith as Ospidéal Naomh Ultan do Pháistí a bhunú in 1919 in éineacht le ffrench-Mullen. Ba  é an aidhm a bhí ag an ospidéal áiseanna a chur ar fáil do leanaí bochta agus a máithreacha. Cé go raibh sí gníomhach i ndeisceart Thiobraid Árann le linn Chogadh na nDúchrónach chuaigh a seasamh náisiúnta i léig i ndiaidh 1923.

An bhliain sin toghadh í mar Theachta Dála do Shinn Féin ar an taobh frith-Chonartha, ach níor ghlac sí a suíochán de bharr pholasaí an neamhfhreastail. Níor éirigh léi a bheith tofa arís in 1927 ach bhí sí gníomhach ar chomhairle uirbeach Ráth Maoinis idir 1920 agus 1930, áit ar labhair sí ar son thithíocht mhaith agus an ghalarchoisc. 

Ag Ospidéal Naomh Ultán, spreag Lynn an taighde náisiúnta chun fáil réidh leis an eitinn. Sa bhliain 1937, chuir an t-ospidéal an t-ionaclú i bhfeidhm a chur stop leis an ngalar.

Bhí spéis aici i gcónaí i gcúrsaí péidiatraice agus thug sí cuairt in éineacht le ffrench-Mullen ar Mheiriceá in 1925 chun airgead a bhailiú agus staidéar a dhéanamh ar chúrsaí péidiatraic. Spreag cuairt an Dr Maria Montessori ar Ospidéal Naomh Ultan in 1934, Lynn le tuilleadh spéise a chur san oideachas óige.

Chuir sí an ghlaineacht agus an t-aer úir chun cinn i gcaitheamh a saoil. Bhí sí bainteach le An Óige, agus thiomnaigh sí a theach i nGleann Molúra don eagraíocht. Is féidir fanacht ann go fóill sa lá atá inniu ann. 

Tugadh sochraid iomlán mhíleata di nuair a bhásaigh sí i dteach altranais Naomh Muire i mBaile Átha Cliath in 1955.

Tá cuimhne uirthi i ngeall ar a gníomhaíochas polaitiúil agus sóisialta; bhí sí mar chuid de ghlúin réabhlóideach de mhná polaitiúla a tháinig chun cinn sna 1910í ach a chaith an chuid eile dá saoil i luathbhlianta an tSaorstáit, nuair a caitheadh fís na mban i dtraipisí, ag plé leis an bhfeimineachas trí chúrsaí máthartha.

Tá feachtas ar an bhfód le roinnt blianta Ospidéal Náisiúnta na bPáistí nua i mBaile Átha Cliath a ainmniú aisti.

Rinneadh comóradh ar an bhFuascailteoir, Dónall Ó Conaill, le déanaí ag a theach breá i nDoire Fhíonáin i gContae Chiarraí. Tá 250 bliain imithe ó rugadh Ó Conaill. Bhí caint ar shráid in Oileán Chiarraí agus Aerfort an Fhearainn Fhuair a athainmniú as. Tá súil agam nár éirigh leis na hiarrachtaí sin. Nach leor é go bhfuil príomhshráid na tíre ainmnithe in ómós dó? 

Dár ndóigh, thapaigh an t-aos polaitiúil, Fianna Fáil go háirithe, an deis dul i mbun plámáis faoin abhcóide mór le rá mar chuid den straitéis athbhreithnitheach staire fhrithphoblachtánach acu.

Nochtadh an amaidí seo in 2016 nuair a chroch an comhrialtas meirge ar Chearnóg an Choláiste le linn comóradh ar phoblachtánaigh a léirigh náisiúnaigh bhunreachtúla ar nós Uí Chonaill agus Sheáin Mhic Réamainn, a rinne tréaniarracht poblachtánaigh a threascairt.

Páirtí le tréithe an phoblachtánachais a bhí i bhFianna Fáil tráth dá raibh. Tá an idé-eolaíocht sin caite i dtraipisí acu le fada, dár ndóigh.

Ach is tairne eile sa chónra é an plámás a rinne an Taoiseach Micheál Martin ar Ó Conaill ag an gcomóradh air le déanaí. Tadhg an dá thaobhachas atá ar bun ag Martin. Labhraíonn sé ag uaigh Tone lá amháin, agus ag ócáid comórtha d’Ó Conaill lá eile. 

Sheas Ó Conaill glan i gcoinne phrionsabail Tone. Ba fhrithphoblachtánach é. Níor sheas sé ar son cairdss idir “Caitlicigh, Protastúnaigh agus Easaontóirí” mar a sheas Tone.

Bhí Ó Conaill ina bhall de mhílíste i mBaile Átha Cliath, Cór Airtléire na nDlíodóirí, a raibh sé mar aidhm acu Tone agus Emmet agus a gcomrádaithe sna hÉireannaigh Aontaithe a chuir faoi chois in 1798 agus 1803 faoi seach. 

Le linn réabhlóid Emmet in 1803 ghlac Ó Conaill páirt i gcuardaigh chun iarracht na nÉireannach Aontaithe a chur go tóin poill. Blianta ina dhiaidh sin, in 1842, d’fhógair sé os comhair aíonna ina theach breá ar Chearnóg Mhuirfean go raibh “an crochadh tuillte ag Emmet”.

Mhaígh Micheál Martin agus é ag labhairt gur “sheas Ó Conaill ar son na hionchuimsitheachta agus an chomhionannais”.

Cé gur fíor seo i gcomhthéacs a ráitis i leith chóras na sclábhaíochta, agus a chairdeas leis an “Ó Conaill Dubh”, Frederick Douglass, ba mhór an dochar a rinne sé d’idéal an chomhionannais idir Protastúnaigh agus Caitlicigh na nÉireannach Aontaithe i gcaitheamh a shaoil. 

Nuair a bhí caint ar na scoileanna náisiúnta a bhunú sna 1820í, ba ar mhúnla neamhsheicteach a moladh iad ar dtús. Ba ghearr go raibh Ó Conaill agus na heaspaig Chaitliceacha, ar theastaigh uathu smacht Caitliceach a chur i bhfeidhm sna scoileanna, glan in aghaidh na scoileanna. Thuigfeá dóibh, ar bhealach, mar bhí iarrachtaí ar bun le fada ag misinéirí Protastúnacha an cosmhuintir Chaitliceach a iompú. 

Ach, bhí fuath níos doimhne ag Ó Conaill ar choincheap an neamhsheicteachais, mar a léirigh a fhreasúra i leith na gcoláistí ríoga neamhsheicteacha, conspóid a thug an teannas idir na hÉireannaigh Óga agus Ó Conaill go cnámh na huillinne sna 1840í. De bharr nach raibh teagasc Caitliceach luaite leis na coláistí, ghlaoigh Ó Conaill “coláistí gan Dia” orthu. 

A mhalairt a bhí ar bun ag Davis. Agus é ag scríobh ar The Nation bhí iarracht á déanamh aige áit i sochaí na hÉireann a chruthú don mhionlach Protastúnach, agus leas á bhaint aige as an nGaeilge agus an náisiúnachas cultúrtha. Shamhlaigh Davis go bhféadfaí leas a bhaint as an oideachas, teanga agus cultúr chun pobal an dá dhreama eitnea-reiligiúnda sa tír a thabhairt le chéile.

Athbhreithniúchas lom atá ar bun ag Martin anseo, agus é ag déanamh tréaniarrachta náisiúnach Caitliceach seicteach ar nós Uí Chonaill a chur ar chomhchéim le poblachtánaigh ar nós Tone agus Davis a sheas ar son an bhráithreachais.

Tá neart eile a d’fhéadfaí a rá faoi Ó Conaill agus a sheasamh i leith na Gaeilge, ceardchumann, an lucht oibre, frithbheartaíocht radacach agus tuilleadh lena chois.

Ach mar a bhaineann sé leis an “gcomhionannas” a mhaíonn Martin faoi, is é malairt an scéil atá fíor. Cé gur chruthaigh an comhthéacs coilíneach an seicteachas in Éirinn, bhí ról lárnach ag Ó Conaill mar cheannaire na gCaitliceach i ndeighilt an dá phobail in Éirinn le linn an naoú haois déag.

Ó tháinig neart faoin ngluaiseacht chiníoch i sé chontae fichead na hÉireann le blianta beaga anuas, tá na hionsaithe ar eachtrannaigh agus daoine de dhath imithe in olcas. Fiú roimh an bpaindéim, thiar in 2018 agus 2019 bhí óstáin agus lóistín a bhí sainaitheanta do theifigh á ndó.

Ach in 2023 agus 2024 tháinig ardú as cuimse ar na hionsaithe coirloiscthe céanna. Anuas air sin, tá ardú tagtha ar líon na gcoireanna fuatha le cúpla bliain anuas. Bhí ardú 4% ar choireanna den chineál sin idir 2024 agus 2023. Sa tréimhse chéanna, tháinig ardú ar líon na gcoireanna fuatha de bharr an chiníochais ó 36% go 39%, agus ina theannta sin d’ardaigh coireanna fuatha bunaithe ar an náisiúntacht ó 18% go 25%.

Dá dhonacht na staitisticí áirithe sin, cuireann siad scéal níos measa fiú faoi cheilt, is é sin go bhfuil na hionsaithe fíochmhara foréigneacha i gcoinne eachtrannach ag tarlú ar bhonn níos minicí. Níl staitisticí na bliana seo againn go fóill, ach tá a fhios againn ó thuairiscí nuachta go bhfuil ardú tagtha ar líon na ndaoine ó phobal na hIndia atá á n-ionsaí thart ar Bhaile Átha Cliath, i dTamhlacht go háirithe.

Anuraidh, maraíodh Josip Strok, fear as an gCróit, i gCluain Dolcáin de bharr gur chualathas é ag labhairt ina theanga dhúchais. Tá sciar den lucht oibre, an lumpenproletariat (eilimintí frithshóisialta agus coirpeach), atá ag baint leas as an treisiú sa chiníochas san allagar, ar na meáin shóisialta go háirithe, mar leithscéal chun dul i mbun ionsaithe ar eachtrannaigh agus daoine de dhath.

Creideann an dream céanna go dtugann gluaiseacht náisiúnach na heite deise dlisteanacht dóibh foréigean a úsáid i gcoinne na bpobal seo.

Tá ionsaithe den chineál seo á ngríosú ag urlabhraithe na heite deise i bhfad amach. Sa Ghréig tamall gairid de bhlianta ó shin bhí páirtí polaitiúil Naitsíoch, Chrysí Avgí, nó Camhaoir Órga i nGaeilge, ann a chuaigh i bhfad Éireann níos faide ná ionsaithe mar seo a spreagadh.

Ba chóir go dtabharfadh a fás Chaomhaoir Órga foláireamh d’éinne in Éirinn atá i gcoinne pholaitíocht na heite deise i bhfad amach.

Ach cad as ar tháinig Camhaoir Órga na Gréige?

Bhí an eite dheas i bhfad amach ar imeall na polaitíochta sa Ghréig ó thit réimeas giunta na tíre in 1974. Ní raibh sé de chumas ag aon pháirtí faisisteach a bhain leas as an bhforéigean, a bhí ciníoch go hoscailte agus a dhiúltaigh don daonlathas aon dul chun cinn polaitiúil a dhéanamh sna blianta ina dhiaidh sin. Is é sin gur tháinig Camhaoir Órga in inmhe in 2012 nuair a bhuaigh siad beagnach 7% den vóta agus 21 suíochán sa pharlaimint.

Is mithid teacht chun cinn Chamhaoir Órga a thuiscint i gcomhthéacs na géarchéime eacnamaíochta sa Ghréig, agus ar fud na hEorpa, in 2009. Mar a tharla in Éirinn, chuir an triúracht fhioscach (an tAontas Eorpach, Banc Ceannais na hEorpa agus an Ciste Idirnáisiúnta Airgeadais) polasaithe na déine i bhfeidhm.

D’ardaigh na rátaí dífhostaíochta agus bochtaineachta as cuimse, agus gearradh seirbhísí sóisialta go dtí an chnámh, rud a chothaigh easpa muiníne in institiúidí an stáit. Chaill gnáthdhaoine dóchas i bpáirtithe an láir a bhí ag cur na bpolasaithe déine i bhfeidhm, rud a thug an deis do Chamhaoir Órga dul chun cinn a dhéanamh trí cheap milleáin a dhéanamh d’eachtrannaigh agus réitithe simplí a thairiscint d’fhadhbanna na cosmhuintire.

Is é cliseadh an chórais chaipitligh a ghineann an faisisteachas, bíodh sin sna 1930í nó na 2010í.

Idir 2012 agus 2019 bhí Camhaoir Órga chun cinn ar an eite dheas i bhfad amach sa Ghréig. D’úsáid siad reitric i gcoinne na n-imirceach, an Ioslaim, na dTurcach, agus éinne a bhí “ar an taobh amuigh”. Chuaigh siad i mbun patróil ghríosaitheacha forairdill i gceantair ina raibh dlús ard inimirceach agus d’ionsaigh siad ceardchumannaithe.

Mar shampla, in 2013 in Perama d’ionsaigh baill de Chamhaoir Órga fiche ceardchumannaí de chuid PAME le maidí, barraí iarrainn agus sciatha fad is a bhí bileogaí á scaipeadh acu. Mar sin, faoi dhromchla an stádais toghchánaíochta bhí struchtúir ar mhúnla paraimíleata i bhfeidhm i measc Chamhaoir Órga a chuaigh i mbun ionsaithe ar imircigh, daoine den eite chlé, ceardchumannaithe agus grúpaí imeallaithe eile ní hamháin san Aithin ach sna bailte réigiúnacha chomh maith.

Ach ba chor cinniúnach é marú an ghníomhaire fhrithfhaisistigh Pavlos Fyssas, a bhí ag rapáil faoin ainm “Killah P”, in 2013. Creideadh gur Camhaoir Órga a bhí ciontach as é a mharú. Ag an am, rinne Príomh-Aire na Gréige, Antonis Samaras, ráiteas ina ndúirt sé go stopfar “sliocht na Naitsíoch an saol sóisialta a nimhiú, agus nach dtabharfar cead dóibh a bheith i mbun na coiriúlachta nó na sceimhlitheoireachta nó beag is fiú a dhéanamh de dhúshraith na tíre as ar tháinig an daonlathas”.

Ainneoin na bhfocal láidir, níor cuireadh bac ar Chamhaoir Órga mar pháirtí polaitiúil ar an bpointe, agus d’éirigh go maith leo sna toghcháin náisiúnta agus AE in 2015. Mar sin féin, chaith marú Fyssas solas ar an bpáirtí agus thug na póilíní faoi iniúchadh coiriúil ar chinnirí Chamhaoir Órga i ngeall ar ról comhcheilge a bheith acu sa ghníomh.

Mhair an triail ar feadh na mblianta. Cé gurb é an páirtí coimeádach Daonlathas Nua a chuir tús leis an triail, bhí ról lárnach ag an eite chlé agus frithfhaisistithe i mbailiú na fianaise. Ba dhlíodóirí ó ghrúpaí den eite chlé, amhail Fylaki Chrisís Avges (“Cuir Camhaoir Órga i bPríosún”), a bhí ag abhcóideacht ar son mhuintir Fyssas agus íospartaigh eile.

Bhailigh grúpaí den sórt seo taifid fhairsinge de choiriúlacht Chamhaoir Órga gan aon tacaíocht ar bith ón stát. Taobh amuigh den chóras dlí, bhí ról ag páirtithe ar nós Syrizia agus an KKE maidir le freasúra polaitiúil a léiriú i gcoinne Chamhaoir Órga, agus chabhraigh iriseoirí cléacha iniúchadh a dhéanamh ar an bpáirtí chun an bonn “measúil” a bhaint de. Bhí dreamanna eile ag feidhmiú ón mbun aníos i bpobail lucht oibre chun seasamh in éadan iarrachtaí na bhfaisistithe tuilleadh tacaíochta a bhuachan i measc an lucht oibre.

Ar an 7 Deireadh Fómhair 2020 chinn cúirt achomhairc san Aithin gur eagraíocht choirpeach a bhí i gCamhaoir Órga. Ciontaíodh cinnirí, Nikolaos Michaloliakos, Ilias Kasidiaris, agus Christos Pappas ina measc, as dúnmharú, iarracht ar dhúnmharú, agus cambheartaíocht.

Cuireadh pianbhreitheanna trí bliana déag nó níos mó orthu. Chuaigh Camhaoir Órga in éag mar fhórsa polaitiúil i ndiaidh chinneadh na cúirte. Mar sin féin, tá idé-eolaíocht na heagraíochta fós le brath in eagraíochtaí nua ar nós Ellinikí Lýsi (Réiteach Gréigeach) a bhuaigh 10 suíochán i dtoghcháin 2019. Seachnaíonn na grúpaí nua ar an eite dheas i bhfad amach an reitric Naitsíoch oscailte.

Céard a léiríonn scéal Chamhaoir Órga dúinne in Éirinn? Dar ndóigh tá an t-ádh linn nár tháinig an eite dheas i bhfad amach i réim i dtaobh na toghchánaíochta de sna sé chontae fichead go fóill.

Ní chiallaíonn sin nach bhféadfaidís dul chun cinn a dhéanamh amach anseo, ach ionadaithe nach bhfuil go hiomlán tugtha do thuairimí comhcheilge a aimsiú. Tá féith an fhoréigin agus na coirpeachta sna dreamanna seo in Éirinn mar a bhí i gCamhaoir Órga, agus a reitric tar éis toradh marfach a bheith aici do phobail mhionlacha cheana.

Ach, cé is moite de dhreamanna beaga ar an eite chlé, níl an chuid eile den tsochaí, ná na hinstitiúidí, tar éis dúshlán ceart a thabhairt do na bómáin. Tá cead a gcinn tugtha do ghrúpaí na heite deise i bhfad amach bagairt a dhéanamh ar dhaoine ar líne agus dul i mbun agóide ag tearmainn teifeach. Spreagann seo na dreamanna coirpeachta chun tabhairt faoi ionsaithe níos fíochmhara fiú.

Ar chóir fanacht go dtí go mbaileoidh siad a neart ar nós Chamhaoir Órga na Gréige go dtí go rachfar in adharca leo mar is ceart? Tarlóidh cásanna eile ar nós Josip Strok bhoicht mura dtugtar a ndúshlán.