Faoi 1820 bhí coinníollacha oibre agus maireachtála na bhfíodóirí, na sníomhaithe, na ngualadóirí agus an lucht oibre déantúsaíochta in Albain an-dian ar fad.

Bhí an dífhostaíocht ina fadhb chomh maith, go háirithe de bharr na saighdiúirí díshlógaithe ó airm Wellignton. Tháinig radacaigh chun cinn a d’éiligh athruithe fairsinge.

Theastaigh uathu go ndéanfaí leasú ar pharlaimint cham Westminster, go dtabharfaí cearta vótála do dhaoine fásta (mná san áireamh go pointe), go mbeadh na parlaimintí á dtoghadh go bliantúil, agus go ndéanfaí aisghairm ar Dhlíthe an Arbhair, a bhí ag coinneáil phraghas an aráin ard chun leas na n-úinéirí talún agus ceantálaithe gráin ach chun mhíbhuntáiste na cosmhuintire.

Ba ag dul i mbun achainí ar Fhear Ionaid an Rí i Londain an t-aon bhealach dleathúil le cúrsaí a athrú. In 1816, ag Thrushgrove in aice le hArdeaglais Ghlaschú, bhailigh 60,000 duine le chéile chun teacht ar fhoclaíocht d’achainí amháin.

Ba é sin an cruinniú polaitiúil ba mhó a reáchtáladh go dtí sin in Albain nó sa Bhreatain. Tharla scata chun cinn den sórt céanna sna blianta ina dhiaidh sin.

I mí Lúnasa 1819 bhailigh 60,000 agóideoir síochánta ag Faichí Naomh Peadar i Manchain. Bhuail scaoll na giúistísí agus sheol siad na gíománaigh isteach sa slua. Bhí neart ólta ag na gíománaigh agus rinne siad ruathar ar an slua lena mairc-chlaimthe.

Scaoil saighdiúirí urchair isteach sa slua chomh maith. Maraíodh cúigear déag, beirt bhan agus páiste ina measc, agus gortaíodh 650 duine. Glaodh “Peterloo” ar an ár go sciobtha agus chuir an méid a tharla uafás ar radacaigh fud fad na Breataine.

An mhí dár gcionn, bhailigh 15,000 duine le chéile i bPàislig in Albain chun léirsiú i ngeall ar an “ár ag Manchain”, agus béiceadh amach “cuimhnigh ar Mhanchain” i measc na gluaiseachta.

D’fhorbair comhoibriú idir na radacaigh in Albain agus Sasana. De réir mar a bhí sé soiléir go raibh Fear Ionaid an Rí ag déanamh neamhaird iomlán de na hachainithe thug na radacaigh droim láimhe don “fhórsa morálta” agus bhog siad i dtreo na láimhe láidre.

Tharla an rud céanna in Éirinn sna 1790í; cuimhnímis gur gluaiseacht shíochánta ar son leasuithe a bhí sna hÉireannaigh Aontaithe ar dtús go dtí go ndearna stát na Breataine cos ar bolg orthu.

In Albain in 1819 sheol coistí rúnda i nGlaschú agus Pàislig ionadaithe go Nottingham. Ba é an plean a bhí ann stailc ginearálta agus éirí amach armtha a chur ar bun. Ghlac na céadta pící a déanadh sa bhaile chucu féin, agus rinne na seansaighdiúirí druileáil ar na reibiliúnaigh.

I ndiaidh gur nochtaíodh Comhcheilg Shráid Cato i mí Feabhra 1820, threisigh amhras na n-údarás. Chuaigh spiaraí agus brathadóirí i mbun oibre. Bhí Alexander Richmond ar dhuine de na brathadóirí ba mhíchlúití tar éis dó feall a imirt ar a chomrádaithe in 1816 agus 1817. Bhí na focail “Tabhair aire faoi Richmond an spiaire” i mbéal an phobail i nGlaschú.

Mar sin féin, cé go raibh ról ag agents provocateurs i gcur chun cinn an éirí amach in 1820, bhí neart radacach ann a bhog i dtreo na réabhlóide de bharr an fhrustrachais a bhí orthu leis an gcóras mídhaonlathach mar a bhí.

Cuireadh na mílte póstaeir in airde in iarthar na hAlban thar oíche idir an 1 agus 2 Aibreán 1820. D’fhógair “Aitheasc go hÁitritheoirí na Breataine Móire agus na hÉireann” go mbeadh stailc ginearálta agus frithbheartaíocht armtha le tarlú.

Chuaigh 60,000 oibrithe teicstíle ar stailc; dúnadh an 11 mhuileann teicstíle i mBaile Iain mar shampla. Bhí eagla ar na húdaráis go n-ionsófaí an stát agus rinne siad slógadh ar lucht an mhílíste agus baill athneartacha an airm.

Chuaigh grúpa as Glaschú, a raibh Andrew Hardie agus John Baird i gceannas orthu, i dtreo na nOibreacha Iarainn i gCarrann, ach tháinig fórsaí na coróine orthu ag Bonn a’ Mhonaidh  agus chlis ar na reibiliúnaigh. Ar an lá céanna bhí James Wilson i gceannas ar ghrúpa fíodóirí ó Shrath Aibhne agus brat ar foluain acu ar a raibh “Alba Saor, nó Alba ina fhásach” scríofa.

Chuir na húdaráis an t-éirí amach faoi chois go sciobtha. Scaoileadh reibiliúnaigh i nGranaig, cuireadh trialacha tréasa ar bun ar fud na hAlban, agus cuireadh daoine chun báis. Crochadh agus baineadh na cloigne de Hardie, Baird agus Wilson. Dhá bhliain déag ina dhiaidh sin tugadh isteach Acht Leasaithe 1832 a chuir tús le próiseas inar baineadh amach an daonlathas agus cearta vótála don ghnáthdhuine. 

Is ceart a rá freisin go raibh gné náisiúnach láidir ag baint le Éirí Amach 1820 chomh maith. Bhí tagairt le linn na slógaí agus sna achainithe do “chearta ársa”, focail a tuigeadh i gcomhthéacs na gceart a baineadh dóibh ó Acht an Aontais 1707 ar aghaidh.

Bhí an brat a thagair do “Alba Saor” ina chomhartha den ghné náisiúnach chomh maith. Theastaigh uaidh roinnt radacaigh poblacht Albanach a bhunú ar mhúnla na Fraince agus Meiriceá. 

Déanann staraithe áirithe frithnáisiúnach in Albain iarracht beag is fiú a dhéanamh den ghné seo, ag maíomh “gurb é an t-aon rud a bhí uathu ná deireadh leis an bparlaimint” agus ag rá nár gníomh náisiúnach é de bharr “go raibh siad ag comhoibriú lena gcomrádaithe in Nottingham agus Yorkshire”. Ach is drochléamh é seo ar an stair agus léiríonn sé easpa tuisceana ar an gcosmhuintir, an lucht oibre agus tuathánaigh na naoú haoise déag luath.

Áitítear, sa léamh coimeádach seo, nach bhféadfadh an chosmhuintir níos mó ná sprioc simplí amháin a bheith acu, cur i gcás nach bhféadfaidís feidhmiú ar son an náisiún ach coinsias idirnáisiúnta a bheith acu ag an am céanna.

Bhí staraithe athbhreithnitheach na hÉireann ar aon dul leis an gcur chuige seo agus iad ag scríobh i ngeall ar éirithe amach na dtuathánach sa naoú haois déag. Creideadh nach bhféadfadh le tuathánaigh spriocanna eacnamaíochta agus spriocanna nó meon náisiúnach a bheith acu ag an am céanna.

Is léamh thar a bheith aicmeach é sin a dhéanann neamhaird de mheascán mearaí mianta, spriocanna agus idé-eolaíochtaí a d’fhéadfadh an chosmhuintir a bheith acu ag am ar bith sa stair, agus a chaitheann leo mar dhúramáin. Is gá, ar na cúiseanna seo agus eile, rannóga staire a bhaint ó smacht an mheánaicme choimeádaigh agus frith-náisiúnta.

Ar feadh na nglún sheas an Coláiste Gaeilge, Coláiste Eoghain Uí Chomhraidhe i gCarraig an Chabhaltaigh, mar chomhartha beo den bhreac-Ghaeltacht in iardheisceart an Chláir, áit inar nascadh an teanga, an pobal agus an cultúr ar imeall an Atlantaigh. 

Bunaíodh an coláiste in 1912. Aimníodh é in ómós d’Eoghan Ó Comhraidhe, scoláire mór le rá as Dún Átha a bhí ar dhuine de mhórfhilí agus bailitheoirí béaloidis na hÉireann. Ba iad Neilí Ní Bhriain, gariníon an Éireannaigh Óig William Smith O’Brien, Seán Tóibín, agus Conradh na Gaeilge a bhunaigh an coláiste agus iad faoi anáil fhís chumhachtach na hathbheochana.

Ní raibh an fhís sin gan bhunús. Léirigh daonáireamh 1911 go raibh 36,704 cainteoir dúchais fós i gContae an Chláir, a fhormhór acu i gCeann Léime, Cill Bheathach, Cros agus Carraig an Chabhaltaigh, ceantar ina raibh 90% den daonra fós ag labhairt na Gaeilge.

Ba iad na figiúirí seo a threoraigh Neilí: Gaeltacht bheo, ach leochaileach, a d’fhéadfaí a neartú trí choláiste samhraidh a bhunú ann agus lucht na hathbheochana a mhealladh chuig an gceantar.

Ag cruinniú poiblí i gCill Dalua ar 15 Deireadh Fómhair 1911 leag Neilí a fís amach go paiseanta. D’áitigh sí go dtógfaí “oileán Gaelach” sa cheantar, áit a ndíreodh craobhacha an Chonartha a gcuid fuinnimh agus a gcruthófaí athbheochan ón mbun aníos.

Bhí sí ag tagairt don rath a bhí ar choláistí eile, cuir i gcás Coláiste Chonnacht (1905) agus Coláiste Uladh (1906), agus bhí sí meáite ar an obair chéanna a dhéanamh i gCo. an Chláir.

D’fhás Coláiste Uí Chomhraidhe go tapa agus mealladh na mílte scoláirí ó gach cearn den tír. Bhí sé ina lárionad foghlama, ina chroílár pobail agus ina thaca don Ghaeilge i gceantar a bhí ag streachailt le cultúr an bháid bháin agus le brú ón mBéarla.

Cé gur baineadh “neamhspleáchas” amach in 1922, is í an fhírinne shearbh ná gur thréig an stát an ceantar seo. Trí fhaillí, easpa maoinithe, agus drogall maoin na tíre a athdháileadh go cothrom i dtreo an iarthair, lig an Saorstát don bhreac-Ghaeltacht seo agus cinn eile lena hais dul i léig san fhichiú haois. Nuair a dhún an coláiste in 2017, níorbh aon iontas é, ba thoradh an dúnadh ar na blianta d’imeallú stáit.

Ar an dea-uair, sheas oibrithe deonacha isteach sa bhearna, ag obair go crua chun an foirgneamh a chaomhnú agus athoscailt. Foilsíodh staidéar féidearthachta in 2022, ach fós níl obair thógála tosaithe, agus tá an pobal go fóill ag fanacht ar bheart de réir briathar ón gComhairle Contae agus ón stát.

Tá rialtas Donald Trump tar éis a chogaíocht agus an idirghabháil a threisiú ó ghlac sé cumhacht an bhliain seo caite. Tá líon na n-ionsaithe dróin atá á ndéanamh ag SAM sa Mheán-Oirthear imithe i líonmhaire.

Tá Trump tar éis seasamh gualainn ar ghualainn le Netanyahu agus na billiúin a chur ina threo chun cinedhíothú a chur i gcríoch sa Phalaistín. Tá sé tar éis Nicolás Maduro a fhuadach go mídhleathach. Tá sé tar éis bagairt go heacnamaíoch ar go leor tíortha.

Ní raibh gíog ná míog as ceannairí na hEorpa agus na gníomhartha seo uile ar bun ag Trump. Go deimhin, thacaigh siad le sárú an dlí idirnáisiúnta agus flaithis stáit nuair a d’fháiltigh siad roimh fhuadach Maduro. Ach, anois, iontas na n-iontas, tá bagairt á déanamh aige ar fhlaitheas tíre eile, an Ghraonlainn, atá dar ndóigh faoi smacht coilíneach na Danmhairge. Ach is scéal é sin d’am eile.

Is fiú súil a chaitheamh siar ar an stair, féachaint ar éirigh leis an gcineál cur chuige seo san am a chuaigh thart nuair a bhí “fear láidir”, faisisteach, i gcumhacht ar thír mhór chumhachtach. Is éard atá san fhaisisteachas ná an caipitleachas ag meath. Nuair a bhíonn géarchéim eacnamaíochta sa chaipitleachas éiríonn údarasaíochas as. Tá géarchéim ann i gcóras caipitleach Meiriceá de bharr na héagothromaíochta. 

Níl an córas in ann caighdeán saoil maith, córas leighis cothrom ná fostaíocht bhuan a sholáthar do thomháilteoirí (nó saoránaigh, más maith leat) na tíre a thuilleadh. Is é sin an phríomhchúis ábharaíoch le teacht in inmhe na heite deise i bhfad amach agus Trump i SAM. Tá cúiseanna cultúrtha, polaitiúla agus staire ann chomh maith dár ndóigh, ach is é an bhunfhadhb ná go bhfuil Trump tar éis “freagra” a thabhairt ar an teip seo. Tá sé tar éis bob a bhualadh ar go leor Meiriceánach ag maíomh go dtabharfadh sé dúshlán don chóras seo, cé gur caipitleach díograiseach agus billiúnaí é féin.

Fear eile a thug “freagra” simplí do dhream a bhí ag streachailt go heacnamaíoch i ndiaidh géarchéim chaipitleach dhomhanda, Spealadh Mór na 1930í, ná Adolf Hitler. Chuir Hitler an milleán ar na Giúdaigh go príomha, agus tuigeann muid an toradh a bhí air sin. Ach, níor tháinig Hitler i gcumhacht thar oíche agus níor éirigh leis an Ghearmáin a láidriú go míleata thar oíche ach oiread.

Ba pholasaí é géilleadh chun síthe a chuir an Ríocht Aontaithe agus an Fhrainc chun cinn, agus a bhí ar na cúiseanna ba mhó gur éirigh le Hitler an chuid is mó de Mhór-Roinn na hEorpa a fhorghabháil faoin mbliain 1940.

Theip ar an bpolasaí sin mar go ndearnadh beag is fiú de spriocanna Hitler, níor tuigeadh a straitéis, agus ligeadh don Ghearmáin bonn láidir míleata a chur faoi. Chreid an Ríocht Aontaithe agus an Fhrainc go bhféadfadh an polasaí an tsíocháin a chinntiú, ach a mhalairt a tharla agus spreagadh tuilleadh ionsaithe.

D’eascair an polasaí géilleadh chun síthe as slad an Chéad Chogaidh Dhomhanda, cogadh caipitleach eile. Bhí an Bhreatain agus an Fhrainc, ainneoin gur bhuaigh siad an cogadh le cabhair Mheiriceá, fós ag athfhorbairt go heacnamaíoch agus go sóisialta. Creideadh go bhféadfaí rudaí áirithe a ghéilleadh go Hitler chun coimhlint eile a sheachaint. 

Dá dtabharfaí cead do Hitler “cúiseanna gearáin dlisteanacha” a réiteach, mar shampla leasú a dhéanamh ar Chonradh Versaille, bheadh bonn maith faoin tsíocháin ar an Mór-Roinn. Ach ba é an chiall a bhain Hitler as na lamháltais a tugadh dó ná gur buanna a bhí iontu agus go raibh an Ríocht Aontaithe agus an Fhrainc lag.

Ba bhliain chinniúnach í 1936. Rinne Hitler athmhíleatú ar Dhúiche na Réine. Bhí ceart dlíthiúil ag an bhFrainc idirghabháil a dhéanamh ach bhí siad idir dhá chomhairle. Ba é an chomhairle a thug an Ríocht Aontaithe ná seasamh siar.

D’admhaigh Hitler ar ball go dtarraingeodh sé fórsaí na Naitsithe amach as an gceantar dá mba rud é go ndearna an Fhrainc freasúra a léiriú. Ach, mar a tharla, thug an easpa freagra uchtach dó.

Ba é an Anschluss, aontú na hOstaire leis an nGearmáin, an chéad chor eile in 1938. Arís, níor glacadh aon seasamh ina choinne. Ina dhiaidh sin tharla an eachtra ba náirí, Comhaontú München in 1938.

Ghéill an Fhrainc agus an Ríocht Aontaithe d’éileamh Hitler an Sudentenland a ghabháil ar an tuiscint gurb é sin “an ghabháil dheireanach talaimh” a bheadh aige.

D’fhill Príomhaire na Ríochta Aontaithe, Neville Chamberlain, ar Londain agus d’fhógair gur baineadh amach “síocháin dár ré”. Ach ní raibh baol ar bith, faoin staid sin, go stopfadh Hitler ag leathnú ríogacht, nó reich, na Naitsithe.

Bhris Hitler Comhaontú München an bhliain dár gcionn, 1939, nuair a rinne sé forghabháil ar an gcuid eile den tSeicslóvaic. Ba é seo an tráth ar léiríodh gur teip iomlán a bhí sa pholasaí géilleadh chun síthe. Bhí sé soiléir, ar deireadh thiar thall, nach raibh teorainn le spriocanna Hitler agus nach bhféadfaí idirghabháil a dhéanamh leis. Theastaigh forlámhas uaidh agus b’in sin.

Ach go míleata agus go tíreolaíoch faoin tráth sin bhí an Ghearmáin tar éis leathnú amach, tuilleadh acmhainní a thógáil, agus buntáistí straitéiseacha a chruthú gan fiú urchar amháin a scaoileadh. 

Lagaigh an polasaí géilleadh chun síthe comhghuaillíochtaí a d’fhéadfadh forbairt chomh maith. Chonaic an tAontas Sóivéadach drochsheasamh na Fraince agus na  Ríochta Aontaithe i leith Hitler agus síníodh Comhaontú Molotov-Ribbentrop leis an nGearmáin i Lúnasa 1939, chun am a thabhairt do na Sóivéadaigh a bhfórsaí a réiteach chun cogaidh.

Nuair a chuaigh Hitler isteach sa Pholainn ar an 1 Meán Fómhair 1939, d’fhógair an Ríocht Aontaithe agus an Fhrainc cogadh ar an nGearmáin ar deireadh. Ach faoin tráth sin bhí an Ghearmáin i bhfad ní ba láidre ná mar a bheidís dá dtabharfaí freasúra ceart ón tús.

Theip ar an ngéilleadh chun síthe mar go raibh míthuiscint ann faoi idé-eolaíocht Hitler agus a thoilteanas leas a bhaint as an lámh láidir. Tá an ceacht soiléir. Ní éiríonn leis an ngéilleadh d’iompar bagrach leathnaithe. A mhalairt atá fíor, nuair a ghéilltear tugtar uchtach don té atá ag bagairt.

Shamhlófá ó thuairiscí na mórmheáin go bhfuil gach aon duine i Veiniséala ar mhuin na muice de bharr gur fhuadaigh Stáit Aontaithe Mheiriceá Nicolás Maduro. Tá neart ama tugtha do na Veiniséalaigh a d’fhág an tír agus a chuaigh chun na hEorpa chun a dteachtaireachtaí a chraobhscaoileadh. 

De ghnáth is Veiniséalaigh atá saibhir iad an dream seo, agus tabharfar faoi deara gur Veiniséalaigh gheala iad seachas daoine de dhath nó bundúchasaigh atá i gcoitinne níos boichte agus gan an t-airgead acu dul ar imirce chun na hEorpa. 

Cibé ar bith, ceann de na miotais atá á chraobhscaoileadh ag na Veiniséalaigh shaibhre seo do mheáin cosúil le RTÉ, Dublin Live, The Irish Times agus araile ná go raibh Veiniséala “go breá” sna 1980í agus 90í sular tháinig Hugo Chávez i réim.

Ach dár ndóigh is scéal róshimplí é sin.

Sna 1970í ba stát cíosach bunaithe ar an ola é Veiniséala. Is éard atá i stát cíosach ná stát a bhraitheann ar ioncam ó acmhainn nach gá a tháirgeadh, sa chás seo ola, ach d’fhéadfaí stáit nó codanna de stáit eile a lua sa lá atá inniu ann i dtaobh na tithíochta agus na hola de chomh maith. 

Baineann an uasaicme ioncam nó saibhreas ón tír gan aon rud a chruthú agus ní fhorbraítear tionscail nó talmhaíocht dhúchasach. Braitheann an stát go mór mór ar ábhar a iompórtáil. Ceannaíonn meánaicme na cathrach an t-ábhar seo agus fásann an scoilt idir an chathair agus muintir na tuaithe. Déanann aicme ar leith, an aicme comprador, bainistiú ar an bpróiseas seo, agus fásann caimiléireacht thart ar an stát agus an aicme chéanna. 

I gcás Veiniséala sna 1970í, bhí comhlachtaí ola seachtracha chun cinn. Dhéanfaidís brabús ollmhór as acmhainn na tíre agus d’fhaigheadh sciar beag de mhuintir Veiniséala buntáiste as. Cé gur deineadh an tionscal ola a náisiúnú in 1976, d’fhan na struchtúir mar a bhí, na comhlachtaí ilnáisiúnta ag baint an tsaibhris agus an aicme comprador i mbun bainistiú ar an bpróiseas.

Nuair a chlis ar phraghas na hola go domhanda, tháinig na fadhbanna struchtúrtha i Veiniséala go cnámh na huillinne. Ar an lá a dtugtar Viernes Negro (an Aoine Dhubh) air, thit luch airgeadra na tíre, an bolívar, go leibhéal fíoríseal. 

Mar a deir Javier Corrales ina alt The Politics of Venezuela’s Economic Collapse don Latin American Research Review, a scríobhadh in 1997, scriosadh an miotas gur tír uathúil a bhí i Veiniséala an lá sin. Bhí an tír leochaileach i gcomhthéacs an chaipitleachais dhomhanda, go háirithe de bharr í a bheith go hiomlán spleách ar an ola. Glaonn Corralles “two lost decades” ar an bhfiche bliain i ndiaidh 1983.

Sna 1980í chuaigh an boilsciú in airde, thit an táirgiúlacht san Iarthar, agus bhí na milliúin daoine dífhostaithe. I Meiriceá Theas, sa mhullach air sin, bhí géarchéim fiacha i go leor tíortha. De bharr go raibh Veiniséala ag díol ola le tíortha an domhain, bhí baol ollmhór ann don tír.

D’ardaigh Paul Volcker, a bhí i gceannas ar an mBanc Cúlchiste Feidearálach i Meiriceá, na rátaí úis chun dul i ngleic leis an mboilsciú. Ach d’ardaigh rátaí úis i ndeisceart an domhain chomh maith, rud nach raibh na tíortha sin in acmhainn a íoc. D’fhás fiacha na dtíortha go mór, chuaigh caipiteal thar lear, agus cuireadh an t-airgeadra faoi bhrú ollmhór. Sa chaoi seo, ba ghéarchéim é seo a tharla sna tíortha caipitleacha imeallacha. Cuireadh uallach an choigeartaithe dhomhanda ar na geilleagair spleácha.

I Veiniséala féin bhí an córas polaitiúil bunaithe ar na cíosanna as ola a dháileadh. Glaodh an punto fijo ar an socrú seo agus bhí an dá pháirtí Acción Democrática agus COPEI i gcumhacht. Nuair a thit an t-ioncam sin, níorbh ann do rogha eile idé-eolaíoch ná eacnamaíoch. Thit na rátaí pá, d’ardaigh an boilsciú agus d’fhás an bhochtaineacht as cuimse. Faoi dheireadh na 1980í, bhí an pobal dubh dóite leis an stát agus an córas polaitiúil mar a bhí.

Tháinig buille maraithe na muice in 1989, nuair a chuir an tUachtarán Carlos Adrés Pérez clár coigeartaithe nualiobrálach i bhfeidhm. Ba é seo comhthoil Washington. Bhrúigh státchiste na Stát Aontaithe, an Ciste Airgeadaíochta Domhanda agus an Banc Domhanda an coigeartú seo ar thíortha ar nós Veiniséala.

Mar is eol dúinn in Éirinn, i ndiaidh 2008, an toradh a bhí ar an bplean ná gur gearradh fóirdheontais, déanadh príobháidiú ar chomhlachtaí stáit, agus cuireadh an dírialáil ar mhaithe le gnólachtaí móra i bhfeidhm. Dúradh ag an am gur “nuachóiriú” a bhí anseo, ach is polasaithe déine ón mbarr anuas a bhí i gceist i Veiniséala na 1980í agus 1990í agus in Éirinn idir 2010 agus 2020.

Nuair a baineadh na fóirdheontais den bhreosla agus cúrsaí iompair i Veiniséala, d’éirigh lucht na cathrach amach i gcoinne an rialtais, éirí amach ar ar glaodh an Caracazo a tharla in 1989. Chuir an stát caipitlíoch an t-éirí amach faoi chois agus meastar go bhfuair tuairim is 5,000 duine bás.

Sna 1990í threisigh an chíor thuathail i Veiniséala, lena n-áirítear an ghéarchéim bhainc, tuilleadh fáis ar an éagothromaíocht, agus cliseadh an dá pháirtí pholaitiúla thraidisiúnta. 

Is sa chomhthéacs sin, comhthéacs ina raibh Veiniséala faoi chois ag fórsaí caipitlíocha agus impiriúlacha domhanda agus é ag braith go hiomlán ar an ola, inar tháinig Hugo Chávez i gcumhacht, go daonlathach, in 2002.

Ná ligimis do na Veiniséalaigh is saibhre, a bhfuil an deis acu saol níos fearr a aimsiú thar lear agus smachtbhannaí Stáit Aontaithe Mheiriceá ag brú síos ar a dtír, an stair a lúbadh agus íomhá rómánsach den tréimhse roimh an Réabhlóid Bholavarach a chraobhscaoileadh go mímhacánta nó go haineolach isteach san allagar.

Sna blianta roimh an iarracht ar coup in 2002 i Veiniséala, d’éirigh leis an Réabhlóid Bholavarach an bhochtaineacht sa tír a laghdú go mór. Baineadh sin amach tríd an teacht isteach ón ola, a bhí i seilbh lucht an rachmais go dtí sin, a chur i dtreo na mbochtán.

Leathnaigh rialtas Hugo Chávez an rochtain a bhí ag na bochtáin ar na córais sláinte agus oideachas go mór. Cuireadh dochtúirí, ionaid sláinte, cláir litearthachta agus cláir bhia ar lacáiste isteach sna barrios a bhí imeallaithe le fada ag uasaicme de shliocht coilíneach na tíre.

Rinneadh leathnú chomh maith ar an rannpháirtíocht pholaitiúil. Ghlac comhairlí pobail agus eagraíochtaí ón mbun aníos an lucht oibre agus na bochtáin isteach i bpróiseas ina raibh cinntí poiblí le déanamh acu den chéad uair i stair na tíre. Thug an dul chun cinn seo spreagadh do ghnáthdhaoine dúshlán a thabhairt don seanréimeas olagarcach agus cuireadh bonn ní ba láidre faoin réabhlóid.

Mar sin féin, bhí sciar de mhuintir na tíre, an mionlach saibhir a raibh ionadaíocht acu sa fhreasúra polaitiúil, ann i gcónaí. Níor cuireadh an ruaig orthu mar a deineadh le linn na réabhlóide i gCúba. 

Ar an 11 Aibreán 2002 rinne an freasúra mórshiúl ar Miraflores, foirgneamh rialtas Veiniséala. Ní agóid chun míshástacht a léiriú leis an rialtas a bhí i gceist, ach iarracht an daonlathas a iompú bunoscionn tríd an lámh láidir, claontacht na meán, agus comhordú na scothaicmí.

Léirigh eachtraí an lae sin na deighiltí soiléire aicmeacha a bhí ann go fóill sa tír, deighiltí a ndearna na cuntais oifigiúla agus Iartharacha ar an tír neamhaird dóibh.

Léiríonn ráitis an fhreasúra ón am na scoilteanna céanna. Dúirt ceannaire amháin ag an am “nach féidir linn cead a gcinn a thabhairt do rialtas na mbochtán seo an tír a scriosadh”. Is éard a bhí i gceist leis an “tír” sa chás sin, más ea, ná an mionlach a raibh seilbh acu ar an gcumhacht eacnamaíochta agus pholaitiúil le fada, seachas an móramh a thacaigh le Chávez.

Chothaigh uasaicme Veiniséala miotas ar feadh na mblianta gur tír gan aicmí í, ina raibh gach éinne aontaithe, Veiniséala. Dúradh i ráiteas oifigiúil amháin ón am gur “tír aontaithe í Veiniséala a dhiúltaíonn don easaontas”. Ach ba bhréag é sin.

Thuig an lucht oibre agus na bochtáin a d’fhulaing faoin nualiobrálachas, an titim ar a bpá agus an cur faoi chois ó na 1970í ar aghaidh gur cleas a bhí san “aontacht” chun iad a choinneáil ina dtost.

Ar lá an coup, bhog an freasúra an mhórshiúl ó sprioc ceanncheathrú an PDVSA (an comhlacht stáit ola), i dtreo phálás an uachtaráin gan choinne gan chead. Mhaígh cinnirí an fhreasúra gur gníomh riachtanach a bhí ann chun “an daonlathas a tharrtháil”.

Ghabh oifigigh shinsearacha san arm Chávez. Agus nuair a ghlac Pedro Carmona cumhacht ina áit chuir sé deireadh leis an gComhdháil Náisiúnta, an Chúirt Uachtarach, agus gach údarás tofa sa tír. Dúirt sé “nach raibh na hinstitiúidí ag feidhmiú”, ach i ndáiríre ní raibh siad ag glacadh lena orduithe.

Rinne na meáin phríobháideacha ceiliúradh ar an coup. D’fhógair craoltóir amháin gur “bhain Veiniséala saoirse amach”. Ach céard uaidh a baineadh an tsaoirse? Ón gcéad rialtas ar feadh na mblianta a bhí sásta seasamh ar son na mbochtán agus an lucht oibre? Ó Hugo Chávez, uachtarán a toghadh le tacaíocht ollmhór ó na barrios? Ó thionscadal polaitiúil a thug dúshlán do phribhléid an tseanréimis.

Ní raibh an móramh sásta glacadh leis an coup. Rinneadh na deicheanna de mhílte a shlógadh: gnáthdhaoine, oibrithe, trádálaithe bochta, ógánaigh dhífhostaithe agus grúpaí pobail. D’éiligh siad go dtabharfaí ar ais a n-uachtarán agus an rosc “Queremos a Chávez” (táimid ag iarraidh Chávez) acu.

Murab ionann agus slógadh an fhreasúra a ndearnadh pleanáil air ón mbarr anuas le tacaíocht na bPoncánach, tharla an slógadh ar son Chávez ón mbun aníos ar bhealach nádúrtha. Mar a dúirt duine de lucht na Chávismos, “bhain siad ár vóta dínn. Tháinig muid chun é a ghlacadh ar ais”.

Bhí an t-arm scoilte ar bhonn aicme chomh maith. Cé gur thacaigh roinnt oifigigh shinsearacha le lucht an rachmais, dhiúltaigh oifigigh ag an meánleibhéal agus na gnáthshaighdiúirí tacú leis an coup.

D’áitigh oifigeach amháin ag an am go raibh “na daoine ag seasamh le Chávez, agus go bhfuil muidne ag seasamh leis na daoine.”

Scaoileadh saor Chávez roinnt laethanta ina dhiaidh sin ar an 14 Aibreán. Ní trí thimpiste nó míorúilt éigin a tharla sé sin, ba thoradh é ar an slógadh daonlathach, freasúra na n-institiúidí, agus titim an coup a bhí gan dlisteanacht gan tacaíocht lasmuigh de sheomraí boird an fhreasúra agus na meáin phríobháideacha. 

Theastaigh ón bhfreasúra neamhaird a dhéanamh den scoilt aicmeach, ag maíomh gur “chum” Chávez é, agus ba straitéis pholaitiúil an méid sin, straitéis ar theip air. Luaigh urlabhraí amháin ag an am nach “raibh aon aicmí i Veiniséala, chruthaigh Chávez iad”.

Ach truflais a bhí ina leithéid de ráiteas do na bochtáin a thuig an bhochtaineacht, a bhí imeallaithe, agus a d’fhulaing de bharr na héagothroime le fada. Tá cuntas ar coup 2002 le fáil sa chlár faisnéise Éireannach, The Revolution Will Not Be Televised (2003), a léiríonn an comhordú a rinne na meáin, codanna den arm agus na héilítigh chun cumhacht a ghoid go mídhleathach ó Chávez.

Fuair Chávez bás den ailse in 2013 agus tháinig Nicolás Maduro i gcomharbas air. Ach bhí an dul chun cinn a deineadh in athdháileadh maoine bunaithe i gcónaí ar acmhainn amháin, an ola, rud a d’fhág an tír lag i gcoinne iarrachtaí na bPoncánach an réabhlóid a scrios.

Níor deineadh na struchtúir tháirgiúlachta a chur i seilbh an mhóraimh ná an ruaig a chuir ar lucht an rachmais dúchasach, aicme na compradors, a bhí de shíor ag iarraidh coup eile a chur ar bun.

Nuair a thit praghas na hola, b’fhadhb ollmhór é sin do Maduro a bhí i bhfeighil ar stát a bhí lárnaithe go mór. Bhraith sé ar an smacht agus ar thuilleadh airgid a chur isteach sa chóras, fad is a bhí ról na n-institiúidí ag éirí níos laige.

Chuir Stáit Aontaithe Mheiriceá smachtbhannaí níos tréine i bhfeidhm ó 2022 i leith go háirithe, rud a rinne níos mó daoine ní ba bhoichte fós. Dá dheasca seo tháinig scoilt ar bhunús tacaíochta na réabhlóide agus cothaíodh tuilleadh den eisimirce.

Le fuadach Maduro le seachtain anuas beidh le feiceáil cé a thiocfaidh i gcomharbas air. An slógfaidh na daoine ar son na réabhlóide nó an gcuirfear toghcháin ar bun ina gcuirfear puipéad de chuid Stát Aontaithe Mheiriceá i gcumhacht?

Leis na Stáit Aontaithe ag cur srian mhídhleathach amuigh sa mhuir ar phríomhacmhainn Veiniséala, an ola, ar nós foghlaithe mara tá sé deacair a shamhlú conas is féidir le geilleagar Veiniséala agus leis an réabhlóid teacht aniar.

Mo náire an “pobal idirnáisiúnta” atá ag tabhairt cead a gcinn do Stáit Aontaithe Mheiriceá an dlí idirnáisiúnta a bhriseadh go dalba. Tá Trump imithe as a mheabhair leis an gcumhacht agus is cosúil go mbeidh impleachtaí ann do Chúba agus b’fhéidir fiú an Ghraonlainn roimh i bhfad.

In áit Dhúnghaois Monroe tá Dúnghaois Donroe, atá níos doshrianta fós. Ní mór seasamh le cosmhuintir Veiniséala in am seo an ghátair dóibh.

Tá feachtas ar bun le roinnt seachtainí anuas ag Síónaigh Iosrael, i gcomhpháirt le polaiteoirí áirithe i Stáit Aontaithe Mheiriceá, brú a chur ar rialtas Bhaile Átha Cliath a ladar a chur isteach i gcinneadh faoi athainmniú Pháirc Herzog i mBaile Átha Cliath. 

Ba cheannaire míleata Síónach agus coirpeach cogaidh Chaim Herzog, an séú hUachtarán ar Iosrael idir 1983 agus 1993. Dár ndóigh, tá a seacht ndícheall déanta ag Síónaigh an lae inniu an dubh a chur ina bhán agus a rá gurb ionann an Síónachas agus an “frith-Sheimíteachas”.

Ar an drochuair, d’éirigh leis an gcur chuige seo ó chuir an Taoiseach Micheál Martin brú ar Chomhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath (CCBÁC) dul siar ar an gcinneadh faoin bpáirc a athainmniú. 

Thiar i mí Aibreáin i mbliana chuaigh baill de Chumainn 1916 agus Éirígí i mbun gníomh díreach nuair a chlúdaigh siad comhartha na páirce le ceann a léirigh “Páirc Hind Rajab”, in ómós don chailín cúig bliana d’aois a mharaigh fórsaí Iosrael ar an 29 Eanáir 2024. Cuireadh achainí in airde ar líne chun tacú leis an bhfeachtas a ghnóthaigh nach mór 7,000 síniúchán.

Ina dhiaidh sin, i mí Iúil, ghlac Coiste Comórtha agus Ainmniúchán CCBÁC cinneadh an pháirc a athainmniú. Ach, faraor, tá sin caite i dtraipisí anois ar phointe “teicniúil”, mar dhea, de bharr nár cloíodh leis na “próisis chearta athainmnithe”. 

Ach, is léir go raibh tionchar ag Micheál Martin ar chúrsaí agus ní mór an eachtra seo a thuiscint sa chomhthéacs níos leithne ina bhfuil Bille na gCríoch faoi Fhorghabháil caite i leataobh chomh maith, is cosúil. Is stát vasáilleach é stát na sé chontae fichead a chloíonn le mianta an tiarna, Stáit Aontaithe Mheiriceá, agus ní haon chabhair é go bhfuil an geilleagar go hiomlán dírithe, a bheag nó a mhór, ar infheistíocht na hollchomhlachtaí ilnáisiúnta Meiriceánacha.

Chun údar a thabhairt don aisiompú ar an gcinneadh faoi Pháirc Herzog tá ceap magaidh déanta den fhírinne agus den stair. Mhaígh an tAire Stáit sa Roinn Gnóthaí Eachtracha agus Trádála, Neale Richmond, gur “fear maith” a bhí in Herzog. Ach, cérbh é Chaim Herzog, an “fear maith” seo?

Rugadh Chaim Herzog ag 2 Norman Villas ar Bhóthar Cliftonville i mBéal Feirste. Ba mhac é leis an Rabbi Yitzhak HaLevi Herzog, Ard-Raibí na hÉireann idir 1919 agus 37. Bhog an chlann go Baile Átha Cliath agus Chaim Herzog an-óg.

In 1935 d’fhág Chaim Herzog Baile Átha Cliath chun bheith ina lonnaitheoir agus coilínitheach sa Phalaistín. Go luath i ndiaidh dó teacht i dtír ghlac sé ballraíocht sa ghrúpa sceimhlitheoireachta Síónach an Haganah. Ghlac an grúpa sin páirt i gcur faoi chois agus dúnmharú na ndaoine dúchasacha le linn Éirí Amach na nArabach in 1936-38.

In 1938 bhog Herzog go Sasana chun staidéar a dhéanamh ar an dlí. Nuair a bhain sé a chéim amach chuaigh sé isteach in arm na Breataine agus ansin isteach sa chór faisnéise in 1943 le linn an Dara Cogadh Domhanda.

Seoladh Herzog chun na Normainne i mí Iúil 1944, agus ghlac sé páirt in oibríochtaí sa Fhrainc, sa Bheilg, san Ísiltír agus sa Ghearmáin. Ina theannta sin bhí sé páirteach i saoradh roinnt campaí géibhinn Naitsíocha.

D’ainneoin a thaithí ag troid i gcoinne na Naitsíoch d’fhill Herzog ar an bPalaistín in 1948 agus ghlac sé páirt go fonnmhar sa Nakba, tréimhse glanta eitnigh inar mharaigh fórsaí Iosrael thart ar 15,000 Palaistíneach.

I rith na tréimhse céanna, rinne Iosrael agus grúpaí ar nós Haganah, inar ghlac Herzog páirt arís i ndiaidh dó filleadh, díláithriú ar 750,000 Palaistíneach agus rinne siad scrios ar suas le 500 sráidbhaile. Ghlac Herzog féin páirt i ndíláithriú agus scrios ar a laghad trí shráidbhaile.

Chreid ceannairí míleata Iosrael gur bua a bhí i dtaithí Herzog ar chúrsaí faisnéise. Cuireadh i bhfeighil é ar oibríochtaí spiaireachta i gcoinne Choiste Speisialta na Náisiúin Aontaithe ar an bPalaistín. Idir 1954 agus 57 bhí Herzog ina cheannasaí ar fhórsaí “cosanta” Iosrael i gceantar Iarúsailéim agus ina cheannaire ar Ghrúpa an Deiscirt idir 1957 agus 59.

D’fhill Herzog ar chúrsaí faisnéise ina dhiaidh sin sular cceapadh é mar an chéad hhobharnóir míleata ar an mBruach Thiar agus Oirthear Iarúsailéim in 1967.

Faoina cheannasaíocht scriosadh an ceantar ársa ar a nglaoitear an Cheathrú Mharacach agus deineadh glanadh eitneach ar 200,000 Palaistíneach. Lena ais sin, cuireadh feachtas feallmharaithe i gcoinne na bPalaistíneach ar bun ag seicphointí agus crosálacha teorann.

Ceapadh Herzog ina uachtarán ar Iosrael in 1983. Le linn a réime thug sé pardún do neart sceimhlitheoirí Síónacha agus ceapadh polasaí faoina cheannas Palaistínigh a scaoileadh marbh chomh maith.

I measc na sceimhlitheoirí ar thug Herzog pardún dóibh bhí triúr ball de na Giúdaigh faoi Thalamh, Menachem Livni, Uzi Sharbaf agus Shaul Nir, i measc roinnt eile, a dhúnmharaigh ceithre Phalaistínigh le linn a bhfeachtas.

Rinne siad buamáil ar charranna méaraí ar na ceantair Phalaistíneacha, agus, sa mhullach air sin, scaoil siad urchair ar mhic léinn Phalaistíneacha in Ollscoil Hebron in 1983 inar mharaigh siad triúr agus ghortaigh siad os cionn tríocha.

Mar sin, is léir ó thús deireadh go raibh baint lárnach ag Herzog i gcinedhíothú a dhéanamh ar mhuintir na Palaistíne, i dtacú le córas coilíneach agus cinedheighilte stát Iosrael tar éis a bhunaithe, agus i bpardún a thabhairt do choireanna sceimhlitheoireachta dreamanna antoisceacha. D’aithin ciaróg ciaróg eile i gcás na bpardún is léir.

Is raiméis críochnaithe neamhstairiúil  é a rá gur “frith-Sheimíteachas” seasamh i gcoinne ómós a thabhairt dá leithéid de dhuine. Éilíonn an ceart agus an chóir gur mithid ainm na páirce a athrú ó Pháirc Herzog. Ba chóir go mbeadh náire ar shlíbhíní na hÉireann a ghéill do brú na Síónach agus na bPoncánach.

Tá nath cainte sa Bhéarla a deir go bhfuil dhá rud cinnte sa saol, “an bás agus an cháin”. Ach, tá rud eile cinnte, is é sin go dtiocfaidh frith-Ghaelachas na meán chun cinn nuair atá an Ghaeilge i mbéal an phobail. 

Bhí an Ghaelscolaíocht i mbéal an phobail le linn ré an Tíogair Cheiltigh agus an earnáil ag fás. Nuair a d’áitigh David McWilliams go raibh an Ghaelscolaíocht ag borradh i measc na meánaicme ina leabhar The Pope’s Children: Ireland’s New Elite a foilsíodh in 2005, tháinig freagra ó na seoiníní sna meáin. 

Leag McWilliams an iomarca béime ar Ghaelscoil nó dhó i ndeisceart Bhaile Átha Cliath chun teacht ar an tátal gur rud meánaicmeach go príomha a bhí sa Ghaelscolaíocht.

Cé go bhfuil claonadh i dtreo na meánaicme i mBaile Átha Cliath gur chóir dul i ngleic leis, bunaíodh Gaelscoileanna i gceantair lucht oibre chomh maith. Ar an meán, tá formhór na nGaelscoileanna sa tír, thuaidh agus theas, lonnaithe i gceantair nach bhfuil chomh rachmasach sin, ach atá faoi bhun na meánlíne saibhris.

Ba chuma le hiriseoirí amhail Sarah Carey agus Kate Holmquist faoi na fíricí sin. Agus iad ag scríobh ar The Irish Times in 2008, áitíodh gur “cinedheighilt oideachasúil agus shóisialta” a bhí sa Ghaelscolaíocht.

Ó tháinig borradh nua faoin nGaeilge sna healaíona le blianta beaga anuas agus ó tugadh ardán nua don teanga sa dioscúrsa polaitiúil le feachtas uachtaránachta Catherine Connolly, tá lucht a cáinte sna meáin, leithéidí Sarah Carey agus Alison O’Connor, á nochtadh féin arís.

Seanscéal agus meirg air. Na focail atá á n-úsáid anois ná gur “teanga eisiach” í an Ghaeilge, de dheasca nach labhraíonn “an tromlach” í go laethúil, inimircigh ina measc. Imríonn “an t-eisiamh” seo leatrom ar an tromlach, a mhaítear. 

Agus bhí cuid den chur chuige sin le brath sa tuairisciú a rinneeadh san Irish Independent ar pholasaí nua Scoil Uí Dhálaigh i Léim an Bhradáin. Tá an Ghaelscoil tar éis tús áite a thabhairt do Ghaelcholáistí an cheantair, Gaelcholáiste Mhá Nuad go príomha, i dtaobh dhaltaí rang 6 a sheoladh ar aghaidh.

Is cosúil go raibh go leor daltaí ag roghnú dul ar aghaidh go Coláiste Chiaráin i Léim an Bhradáin, iar-bhunscoil lán-Bhéarla, atá níos gaire. 

Anois, níl Gaelcholáiste Mhá Nuad i bhfad ar shiúil ó Scoil Uí Dhálaigh. Ach léirigh taighde a rinne Sealbhú in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath le déanaí go bhfuil tábhacht ar leith do dhaltaí freastal ar iar-bhunscoil atá logánta agus a bhfuil a gcairde ón gceantar ag freastal uirthi chomh maith.

Mar sin, tá an ceart ag Scoil Uí Dhálaigh iarracht a dhéanamh páistí a spreagadh fanacht le chéile mar dhaltaí Gaelscolaíochta agus an t-achar gairid taistil a thabhairt orthu féin le dul go Má Nuad.

I roinnt mhaith ceantar níl aon chomhthuiscint idir na Gaelscoileanna agus an Gaelcholáiste i dtaobh iarracht a dhéanamh daltaí a sheoladh ar aghaidh go leibhéal na hiar-bhunscolaíochta lán-Ghaeilge. Uaireanta baineann seo le fealsúnacht an phríomhoide sa Ghaelscoil nár cheart cur isteach ar rogha an tuismitheora. In amanna eile baineann sé le heaspa comhréitigh idir na príomhoidí ag an dá leibhéal. 

Tá ceantair atá an-mhaith ag cur daltaí ar aghaidh idir an dá leibhéal Gaelscolaíochta, Mar shampla i gCeatharlach tuairiscítear go dtéann 100% de dhaltaí ó Ghaelscoil Eoghan Uí Thuairisc ar aghaidh go Gaelcholáiste Cheatharlach.

Tá an Gaelcholáiste úd sách láidir de bharr an pholasaí seo, murab ionann agus ceantair eile ina bhfuil líon na ndaltaí sa Ghaelcholáiste áitiúil níos laige.

Seachas tuairisciú ar an athrú polasaí i Scoil Uí Dhálaigh ar bhealach dearfach, chinn an Irish Independent an cheannlíne “Cuireann Gaelscoil i gCill Dara cosc ar iar-bhunscoil lán-Bhéarla cuairt a thabhairt ar dhaltaí rang a 6”. Fuair an nuachtán greim ar litir ó phríomhoide Choláiste Chiaráin, Mark Neville, a luaigh go raibh “díomá ollmhór” air faoin athrú polasaí. 

Sa mhullach air sin, luaigh Neville gur “theastaigh uainn tuismitheoirí Scoil Uí Dhálaigh a chur ar a suaimhneas … go bhfuil fáilte roimh dhaltaí uile Léim an Bhradáin chuig ár scoil agus go bhfuil meas againn ar rogha clann rochtain a fháil ar a scoil phobail áitiúil”.  

Dár ndóigh is córas iolrach atá sa chóras oideachais sa stát sé chontae fichead a thugann rogha do thuismitheoirí. Ach tagann cineál iolrachais Neville salach ar chur chun cinn na Gaelscolaíochta ar chóir tús áite a thabhairt dó ar bhonn athbheochana agus díchoilínithe.

Tháinig an t-iolrachas chun cinn nuair a caitheadh an athbheochan agus díchoilíniú i dtraipisí sna 1960í. An toradh air sin ná go bhfuil imeallú déanta ar an nGaeilge agus ar an nGaelscolaíocht sa chóras oideachais, agus go mbíonn ar thuismitheoirí troid go fíochmhar lena n-aghaidh.

Ainneoin fhoilsiú pholasaithe nua na Roinne Oideachais le coicís anuas is léir nach mbeidh athrú mór ar an gcur chuige imeallaithe sin. Níl an Roinn Airgeadais, atá i gceannas ar na ranna eile ó bunaíodh an stát, sásta an t-infheistiú a dhéanamh atá de dhíth chun spriocanna uaillmhianacha a bhaint amach, de bharr go gcosnódh sé an iomarca ar an stát. Tá leas á bhaint as an iolrachas mar leithscéal, ach is é an nualiobrálachas an bunús leis an easpa caiteachas radacach. 

Go híorónta, tá polasaí athbheochana agus díchoilínithe níos fadradharcaí ag an mBreatain Bheag, tír nach bhfuil iomlán neamhspleách. Faoin bpolasaí sin táthar sásta an caiteachas a dhéanamh agus dul in adharca le naimhde na teanga thall a bhaineann leas as an “eisiamh” agus “an t-iolrachas” chun beag is fiú a dhéanamh den tionscadal athbheochana agus díchoilínithe.

Rinne na staraithe athbhreithnitheacha an chuma a chur ar an scéal gur athmhachnamh cothrom a bhí ar bun acu. Ach ba thionscadal frithphoblachtach é ó thús.

Is fíor go raibh léamh náisiúnach ar an stair chun cinn i ndiaidh bhunú stát na sé chontae fichead in 1922, stair a rinne ceiliúradh ar lucht 1916. Mar sin féin, nuair a tháinig an t-athbhreithniúchas chun cinn níos déanaí san fhichiú haois, níor deineadh iarracht an scéal a leathnú.

Deineadh iarracht an scéal a iompú bun os cionn. D’áitigh na staraithe athbhreithnitheacha go minic gur gníomh neamhréasúnach, foréigneach agus seicteach a bhí sa réabhlóid. Ar an láimh eile de, áitíodh go raibh riail na Breataine nua-aimseartha agus pragmatach. 

Ní scoláireacht oibiachtúil a bhí anseo. Ba léiriú é ar mhianta polaitiúla na bunaíochta ó dheas, go háirithe le linn an chogaidh ó thuaidh. Theastaigh ón mbunaíocht chéanna deighilt a chruthú idir an poblachtachas sa tuaisceart agus pobal na sé chontae fichead.

Ba bhealach traidisiún na réabhlóide a cheistiú le measúlacht na bunaíochta a léiriú don Bhreatain agus don mheánaicme sheoiníneach in Éirinn.

D’eascair an tuiscint nua ar an gCéad Chogadh Domhanda as an gcur chuige athbhreithnitheach céanna. Dúradh gur laochra dearmadta a bhí sna hÉireannaigh a throid ar son impireacht na Breataine. Úsáideadh an Lá Cuimhneacháin mar ghléas “athmhuintearais”, chun náisiúnaigh agus aontachtóirí a thabhairt le chéile.

Ach ní chuimhnítear ariamh ar an Lá Cuimhneacháin ar na cúiseanna ar tharla an Chéad Chogadh Domhanda, is é sin an iomaíocht idir lucht rachmais na mórchumhachtaí laistigh den chóras caipitleach-impiriúlach; iomaíocht a bhásaigh na milliúin fear den lucht oibre sna trinsí.

Úsáidtear an Lá Cuimhneacháin mar léiriú ar chumhacht agus dlisteanacht reatha an impiriúlachais Bhriotanaigh go fóill, agus ó thuaidh léiríonn sé forghabháil leanúnach na sé chontae, agus tugtar dlisteanacht do na haontachtóirí antoisceacha nach mbeidh spéis acu in Éirinn aontaithe go deo.

Nuair a úsáideadh lionsa eitnea-reiligiúnda, seachas aicme, chun teacht ar chomhréiteach faoi Chomhaontú Aoine an Chéasta ó thuaidh ar cheisteanna cultúrtha, oidhreachta agus cuimhneacháin, is léir nach mbeadh tuiscint bhreise stairiúil i gceist ach laochadhradh ar an gCéad Chogadh Domhanda agus comhionannas do chultúr choilíneach.

Cuirtear an bhéim ar Éireannaigh a bheith “aibí” agus na fir a throid ar son na himpireachta a thabhairt chun cuimhne. Ag an am céanna, níl aon fhéinmhachnamh ar bun ag stát na Breataine, bíodh sin i dtaobh cuimhneacháin, staire nó, mar a léirigh an cinneadh faoi Dhomhnach na Fola le déanaí, cóir.

Táthar de shíor ag súil go ndéanfaidh an dream a ndearnadh coilíniú orthu athbhreithniú ar a stair. Ag an am céanna leanann cúrsaí ar aghaidh mar atá don impireacht.

Tá duais síochána Nobel á bhronnadh ar bhonn bhliantúil, a bheag nó a mhór, ón mbliain 1901 i leith. Maítear go mbronntar an duais ar dhaoine “a rinne an obair is mó nó is fearr ar son bhráithreachas na náisiún, ar son chealú nó laghdú na n-arm seasta agus ar son reáchtáil nó chur chun cinn comhdhálacha síochána”.

De réir uachta Nobel, is é an Coiste Ioruach Nobel, coiste de chúigear a cheapann Parlaimint na hIorua, a roghnaíonn an té a mbronntar an duais orthu gach bliain. Dár ndóigh tá duaiseanna eile Nobel i réimsí a baineann leis an eolaíocht agus an litríocht.

Ach níl an chúis gur shocraigh Alfred Nobel ar dhuais síochána a bhronnadh soiléir. Deir scoláirí áirithe gur mhothaigh Nobel ciontach de bharr gur úsáideach nithe a chruthaigh sé, amhail an dinimít agus an bhallistít, don chogaíocht. Is cosúil gur dá bharr sin gur theastaigh uaidh an tsíocháin a spreagadh tríd an duais.

Cibé cúis atá leis, is ceap magaidh é an duais mar go mbronntar é go rialta ar pholaiteoirí agus stáitseirbhísigh a bhfuil fuil ar a lámha. Go luath i ndiaidh bhás Nobel bronnadh an duais síochána ar Theodore Roosevelt, Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá, in 1906.

Bhí ról ag Roosevelt i ndeireadh a chur leis an gCogadh idir an Rúise agus an tSeapáin le síniú Chonradh Portsmouth. Ach impiriúlach bródúil Meiriceánach ab ea é Roosevelt. An mana a bhí aige ná “labhair go séimh agus iompar bata mór”, rud ar ar glaodh “idé-eolaíocht an bhata mhóir”.

Croílár na hidé-eolaíochta ná go n-úsáideadh Stáit Aontaithe Mheiriceá a n-ollchumhacht mhíleata chun a spriocanna eachtrannacha a bhaint amach, rud a chuir Roosavelt i bhfeidhm i Meiriceá Theas agus Láir agus sna hOileáin Fhilipíneacha go háirithe.

In 1973 tugadh duais síochána Nobel do Henry Kissinger, Rúnaí Stáit SAM, a bhí freagrach as feachtais bhuamála sa Chambóid agus i Laos, agus a thacaigh le coup faisisteach sa tSile. Dúirt an t-amhránaí Tom Lehrer go bhfuair an aoir pholaitiúil bás an lá a bhfuair Kissinger an duais síochána.

Roinnt blianta ina dhiaidh sin, in 1978, bronnadh an duais ar Menachem Begin, Príomh-Aire Iosrael, de bharr gur shínigh sé conradh síochána idir Iosrael agus an Éigipt. Ach bhí Begin ina cheannaire tráth ar Irgun, grúpa antoisceach Iosraelach. Ba iad Irgun a bhí ciontach as Ár Deir Yassin, nuair a deineadh sléacht ar 107 Palaistíneach, páistí agus mná ina measc, le linn Nakba 1948.

Tá samplaí eile den chur i gcéill i leith na duaise i gcaitheamh na mblianta. Seans gurb é an sampla is áiféisí le blianta beaga anuas ná an bronnadh a rinneadh ar Barack Obama go luath ina uachtaránacht in 2009.

Ina dhiaidh sin níor leasc le Obama cead a thabhairt don bhuamáil dróin ar fud an Mheánoirthir, chabhraigh sé le scrios a dhéanamh ar an Libia in 2011, agus lean sé leis na feachtais mhíleata impiriúlacha san Iaráic agus san Afganastáin.

I mbliana, bronnadh duais síochána Nobel ar cheannaire freasúra Veiniséala, María Corina Machado. Glaonn na mórmheáin “gníomhaí daonlathais” ar Machado. Níor luadh sa scéal ar RTÉ ar líne fúithi go bhfuil amhras ar go leor daoine an bhfuil a leithéid de dhuais tuillte aici in aon chor.

Tá lámh lárnach ag Machado, atá i bhfad amach ar an eite dheas, in coups foréigneacha a chur ar bun i Veiniséala. Tháinig sé chun solais go n-íocann Machado dronga coirpigh, ar a nglaoitear comanditos, le dul i mbun foréigin agus cíor thuathail chun an bonn a bhaint de stát Veiniséala. Lena chois sin, tá tacaíocht tugtha aici d’Iosrael, do Benjamin Netanyahu agus dá pháirtí Likud.

I ráiteas amháin dúirt sí gurb é “streachailt Veiniséala streachailt Iosrael”. I ndiaidh di duais síochána Nobel a bhuachan dúirt sí go mbogfadh sí ambasáid Veiniséala ó Tel Aviv go hIarúsailéim dá dtoghfaí mar uachtarán í.

Is léir mar sin gur cur i gcéill soiniciúil atá i nduais síochána Nobel. Ach, sa mhullach air sin, is gléas polaitiúil é le spriocanna straitéiseacha geopholaitiúil an Iarthair a bhaint amach. I gcás Machado agus Veiniséala is í an mhian ná coup a chur ar bun a thacódh le spriocanna impiriúlacha SAM i Meiriceá Theas.

Léiriú eile é ar chlaontacht na duaise ná go bhfuil neamhaird iomlán ar na daoine, go leor Palaistíneach ina measc, atá tréaniarracht déanta acu deireadh chur leis an slad agus cinedhíothú ar bun. Ba é an cinedhíothú an cheist ba mhó ar domhan le bliain anuas, agus ó bhí 2023 ann, ach braith an coiste nárbh amhlaidh an scéil. 

Dá mbeadh aon cheartas ann, roghnófaí na grúpaí frith-chogaidh sa Phalaistín agus san Iosrael, nó leithéidí Francesa Albanese, an Rapóirtéir Speisialta do na Náisiúin Aontaithe, do dhuais síochána Nobel.

Mar a dúirt an t-iriseoir Chris Hegdes fúithi, “nuair a scríobhfar stair an chinedhíothaithe in Gaza, beidh sí luaite mar cheann de na gaiscígh is cróga agus is glórmhara ar son an chirt agus dlí idirnáisiúnta”.

Ach ní réitíonn a leithéid le claontacht impiriúlach coiste “síochána” Nobel.

Faoi fhómhar na bliana 1911 bhí ríshliocht Qing sa tSín ar an dé deiridh. Bhí réabhlóid ar na bacáin in Wuchang, atá ar cheann de na trí chathair in Wuhan, áit a raibh grúpaí ar nós an Chumainn Fhorásaigh agus an Chumainn Litríochta i mbun comhcheilge chun ionsaí a dhéanamh ar mhonarcacht Manchu a bhí i gceannas ó na 1640í i leith.

Intleachtóirí ab ea na gníomhaithe a bhí dubh dóite leis an díospóireacht agus ar theastaigh uathu éirí amach armtha a chur ar bun.

Tharla éirithe amach i gcoinne Qing roimhe seo, an uair dheireanach ag Dumha an Bhlátha Bhuí in Aibreán na bliana 1911, ach theip orthu. Bhuail na réabhlóidithe ag cruinniú i mí Mheán Fómhair agus socraíodh ar éirí amach a chur ar bun d’Fhéile Lár an Fhómhair, ach cuireadh moill air go dtí níos déanaí sa mhí.

Lean na réabhlóidithe orthu ag tógáil buamaí i gceantar de Wuchang a bhí faoi smacht na Rúise, rud a thug cosaint áirithe dóibh ó údaráis Qing.

Ar oíche an 9 Deireadh Fómhair tharla tubaiste do na réabhlóidithe nuair a phléasc ceann de na buamaí trí thimpiste. Bhí póilíní an cheantair ar an láthair roimh i bhfad agus i dteannta damáiste na pléisce tháinig siad ar bholscaireacht, pleananna don éirí amach agus liostaí ballraíochta na réabhlóidithe.

Cé go raibh an ceantar lasmuigh de dhlínse Qing, thug na póilíní an fhianaise do na hoifigigh Qing go sciobtha. An mhaidin dár gcionn rinne údaráis Qing ruathair ar thithe na réabhlóidithe, gabhadh na dosaenacha acu, agus cuireadh triúr acu chun báis.

Go híorónta, malairt de thoradh a bhí ar intinn oifigigh Qing a bhí ag déanamh cos ar bolg ar fad. Lasadh splanc an éirí amach.

Chabhraigh ceann d’iarrachtaí nuachóirithe Qing dúshraith don réabhlóid a leagan. Ó 1905 ar aghaidh bhí an ríshliocht ag neartú a fhórsaí armtha agus é mar aidhm acu arm nua-aimseartha agus gairmiúil le traenáil i modhanna eolaíochta agus teicneolaíochta an Iarthair.

Mar a mhíníonn Ed McCord ina leabhar, The Power of the Gun, is í an aidhm a bhí ag an oideachas míleata gairmiúlacht na n-oifigeach a fheabhsú agus litearthacht na saighdiúirí a mhéadú. Den chéad uair, chreid mic na gclann uasaicmeach gur rud measúil a bhí i ngairm san arm.

Ach bhí toradh nach mbeifí ag súil leis ag na hathchóirithe seo. I scoileanna míleata sa tSín agus sa tSeapáin tumadh mic léinn i smaointeoireacht a cheistigh údarás Qing.  Chreid go leor acu go raibh gá go dtitfeadh monarcacht Manchu chun go láidreofaí an tSín.

Ó tharla gur buaileadh ríshliocht Qing in aghaidh na Seapáine in1894, Comhghuaillíocht na nOcht Náisiún in 1900 agus easpa cosanta a tugadh sa Chogadh Rúis-Seapánach in 1905, bhí bunús láidir ag an tuairim sin. Faoin mbliain 1911, agus cé gur cruthaíodh é chun an ríshliocht a chosaint, bhí an tArm Nua réidh le héirí amach.

Nuair a rinne oifigigh Qing na hamhrasáin a ghabháil i ndiaidh na pléisce ar an 9 Deireadh Fómhair thuig na saighdiúirí réabhlóideacha go raibh siad i mbaol. Chreid na saighdiúirí go ngabhfaí iad agus go gcuirfí chun báis go leor acu agus b’éigean dóibh gníomhú ar an bpointe boise.

Ar oíche an 10 Deireadh Fómhair chuaigh saighdiúirí an Airm Nua i mbun ceannairce. Chuir réabhlóidithe éadaí bána ar a gcuid airm chun go n-aithneofaí iad agus ghlacadar smacht ar láithreacha tábhachtacha míleata rialtais agus armlanna.

Theith an seanascal agus na ceannasaithe ba shinsearaí. Faoin mhaidin dár gcionn bhí Wuchang faoi smacht na reibiliúnach. Laistigh de roinnt laethanta bhí réigiún iomlán Wuhan faoina smacht.

Éifeacht na ndúradán a bhí ag Éirí Amach Wuchang i gcomhthéacs níos leithne na Síne. D’fhógair cúige i ndiaidh cúige saoirse ó Qing tar éis an éirí amach. Bhí tús le Réabhlóid Xinhai, a ainmníodh i ndiaidh na bliana 1911 ar an bhféilire Síneach.

Mar a tharla sé, ní raibh an té is mó a samhlaíodh leis an réabhlóid, Sun Yat-sen, fiú sa tSín ag an am. Le blianta fada, bhí Sun chun cinn i ngluaiseachtaí i gcoinne Qing, bhí lámh aige i mbunú gluaiseachtaí réabhlóideacha, agus in iarrachtaí ar éirithe amach, iarrachtaí ar theip orthu.

I mí Dheireadh Fómhair 1911, bhí Sun in Denver, Colorado, agus é i mbun maoiniú a fháil i measc an phobail Shínigh i Stáit Aontaithe Mheiriceá a bhí tar éis fulaingt de bharr an chiníochais sa tír sin le fada. 

Agus é ina shuí in Óstán an Pháláis Dhoinn léigh Sun faoi Éirí Amach Wuchang sa nuachtán. Thuig sé go raibh tús curtha leis an éirí amach a raibh sé ag obair ar a shon le fada agus chuaigh sé i mbun a thurais chun filleadh ar an tSín a phleanáil.

Ar an mbealach abhaile dó thug sé cuairt ar ardchathracha na hEorpa chun gealltanais a fháil ó na mórchumhachtaí go bhfanfaidís neodrach faoin éirí amach. Agus na gealltanais faighte aige d’fhill sé ar an tSín i dtreo dheireadh mhí na Nollag.

Tháinig Sun i láthair in Guangzhou ar an 25 Nollaig 1911 agus seachtain ina dhiaidh sin toghadh é mar uachtarán sealadach Phoblacht na Síne. D’éirigh an t-impire deireanach Qing, Puyi, as an gcoróin go foirmiúil i Márta na bliana 1912, rud a chuir deireadh le níos mó ná 250 bliain de riail Manchu agus 2,000 bliain de mhonarcacht impiriúlach.

Cé gur cor cinniúnach a bhí i réabhlóid 1911, níor dheireadh an scéil é. Sna blianta ina dhiaidh sin bhí deacrachtaí ag an bpoblacht nua le taoisigh chogaidh áitiúla, bagairtí ó thíortha eachtrannacha, agus an scoilteadh polaitiúil.

Ach léiríonn bunús na réabhlóide a dheacair is atá sé cúrsaí a thuar. Theip ar shraith iarrachtaí deireadh a chur leis an Qing, in 1903, 1907 agus 1910. Ach de bharr na pléisce a tharla an oíche chinniúnach sin, thit sraith imeachtaí amach a d’athraigh stair na Síne.

Léiríonn Éirí Amach Wuchang nach dtarlaíonn réabhlóidí de bharr na pleanála foirfe i gcónaí, ach is féidir leo tarlú de bharr eachtraí fánacha agus an mhisnigh. Tháinig na blianta den fhrustrachas, eagrúchán agus idé-eolaíocht le chéile in am an ghátair. Athraíodh an tSín go buan, ó impireacht go poblacht, agus bheadh lorg na réabhlóide le brath ar feadh na mblianta.