Tá feachtas ar bun le roinnt seachtainí anuas ag Síónaigh Iosrael, i gcomhpháirt le polaiteoirí áirithe i Stáit Aontaithe Mheiriceá, brú a chur ar rialtas Bhaile Átha Cliath a ladar a chur isteach i gcinneadh faoi athainmniú Pháirc Herzog i mBaile Átha Cliath. 

Ba cheannaire míleata Síónach agus coirpeach cogaidh Chaim Herzog, an séú hUachtarán ar Iosrael idir 1983 agus 1993. Dár ndóigh, tá a seacht ndícheall déanta ag Síónaigh an lae inniu an dubh a chur ina bhán agus a rá gurb ionann an Síónachas agus an “frith-Sheimíteachas”.

Ar an drochuair, d’éirigh leis an gcur chuige seo ó chuir an Taoiseach Micheál Martin brú ar Chomhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath (CCBÁC) dul siar ar an gcinneadh faoin bpáirc a athainmniú. 

Thiar i mí Aibreáin i mbliana chuaigh baill de Chumainn 1916 agus Éirígí i mbun gníomh díreach nuair a chlúdaigh siad comhartha na páirce le ceann a léirigh “Páirc Hind Rajab”, in ómós don chailín cúig bliana d’aois a mharaigh fórsaí Iosrael ar an 29 Eanáir 2024. Cuireadh achainí in airde ar líne chun tacú leis an bhfeachtas a ghnóthaigh nach mór 7,000 síniúchán.

Ina dhiaidh sin, i mí Iúil, ghlac Coiste Comórtha agus Ainmniúchán CCBÁC cinneadh an pháirc a athainmniú. Ach, faraor, tá sin caite i dtraipisí anois ar phointe “teicniúil”, mar dhea, de bharr nár cloíodh leis na “próisis chearta athainmnithe”. 

Ach, is léir go raibh tionchar ag Micheál Martin ar chúrsaí agus ní mór an eachtra seo a thuiscint sa chomhthéacs níos leithne ina bhfuil Bille na gCríoch faoi Fhorghabháil caite i leataobh chomh maith, is cosúil. Is stát vasáilleach é stát na sé chontae fichead a chloíonn le mianta an tiarna, Stáit Aontaithe Mheiriceá, agus ní haon chabhair é go bhfuil an geilleagar go hiomlán dírithe, a bheag nó a mhór, ar infheistíocht na hollchomhlachtaí ilnáisiúnta Meiriceánacha.

Chun údar a thabhairt don aisiompú ar an gcinneadh faoi Pháirc Herzog tá ceap magaidh déanta den fhírinne agus den stair. Mhaígh an tAire Stáit sa Roinn Gnóthaí Eachtracha agus Trádála, Neale Richmond, gur “fear maith” a bhí in Herzog. Ach, cérbh é Chaim Herzog, an “fear maith” seo?

Rugadh Chaim Herzog ag 2 Norman Villas ar Bhóthar Cliftonville i mBéal Feirste. Ba mhac é leis an Rabbi Yitzhak HaLevi Herzog, Ard-Raibí na hÉireann idir 1919 agus 37. Bhog an chlann go Baile Átha Cliath agus Chaim Herzog an-óg.

In 1935 d’fhág Chaim Herzog Baile Átha Cliath chun bheith ina lonnaitheoir agus coilínitheach sa Phalaistín. Go luath i ndiaidh dó teacht i dtír ghlac sé ballraíocht sa ghrúpa sceimhlitheoireachta Síónach an Haganah. Ghlac an grúpa sin páirt i gcur faoi chois agus dúnmharú na ndaoine dúchasacha le linn Éirí Amach na nArabach in 1936-38.

In 1938 bhog Herzog go Sasana chun staidéar a dhéanamh ar an dlí. Nuair a bhain sé a chéim amach chuaigh sé isteach in arm na Breataine agus ansin isteach sa chór faisnéise in 1943 le linn an Dara Cogadh Domhanda.

Seoladh Herzog chun na Normainne i mí Iúil 1944, agus ghlac sé páirt in oibríochtaí sa Fhrainc, sa Bheilg, san Ísiltír agus sa Ghearmáin. Ina theannta sin bhí sé páirteach i saoradh roinnt campaí géibhinn Naitsíocha.

D’ainneoin a thaithí ag troid i gcoinne na Naitsíoch d’fhill Herzog ar an bPalaistín in 1948 agus ghlac sé páirt go fonnmhar sa Nakba, tréimhse glanta eitnigh inar mharaigh fórsaí Iosrael thart ar 15,000 Palaistíneach.

I rith na tréimhse céanna, rinne Iosrael agus grúpaí ar nós Haganah, inar ghlac Herzog páirt arís i ndiaidh dó filleadh, díláithriú ar 750,000 Palaistíneach agus rinne siad scrios ar suas le 500 sráidbhaile. Ghlac Herzog féin páirt i ndíláithriú agus scrios ar a laghad trí shráidbhaile.

Chreid ceannairí míleata Iosrael gur bua a bhí i dtaithí Herzog ar chúrsaí faisnéise. Cuireadh i bhfeighil é ar oibríochtaí spiaireachta i gcoinne Choiste Speisialta na Náisiúin Aontaithe ar an bPalaistín. Idir 1954 agus 57 bhí Herzog ina cheannasaí ar fhórsaí “cosanta” Iosrael i gceantar Iarúsailéim agus ina cheannaire ar Ghrúpa an Deiscirt idir 1957 agus 59.

D’fhill Herzog ar chúrsaí faisnéise ina dhiaidh sin sular cceapadh é mar an chéad hhobharnóir míleata ar an mBruach Thiar agus Oirthear Iarúsailéim in 1967.

Faoina cheannasaíocht scriosadh an ceantar ársa ar a nglaoitear an Cheathrú Mharacach agus deineadh glanadh eitneach ar 200,000 Palaistíneach. Lena ais sin, cuireadh feachtas feallmharaithe i gcoinne na bPalaistíneach ar bun ag seicphointí agus crosálacha teorann.

Ceapadh Herzog ina uachtarán ar Iosrael in 1983. Le linn a réime thug sé pardún do neart sceimhlitheoirí Síónacha agus ceapadh polasaí faoina cheannas Palaistínigh a scaoileadh marbh chomh maith.

I measc na sceimhlitheoirí ar thug Herzog pardún dóibh bhí triúr ball de na Giúdaigh faoi Thalamh, Menachem Livni, Uzi Sharbaf agus Shaul Nir, i measc roinnt eile, a dhúnmharaigh ceithre Phalaistínigh le linn a bhfeachtas.

Rinne siad buamáil ar charranna méaraí ar na ceantair Phalaistíneacha, agus, sa mhullach air sin, scaoil siad urchair ar mhic léinn Phalaistíneacha in Ollscoil Hebron in 1983 inar mharaigh siad triúr agus ghortaigh siad os cionn tríocha.

Mar sin, is léir ó thús deireadh go raibh baint lárnach ag Herzog i gcinedhíothú a dhéanamh ar mhuintir na Palaistíne, i dtacú le córas coilíneach agus cinedheighilte stát Iosrael tar éis a bhunaithe, agus i bpardún a thabhairt do choireanna sceimhlitheoireachta dreamanna antoisceacha. D’aithin ciaróg ciaróg eile i gcás na bpardún is léir.

Is raiméis críochnaithe neamhstairiúil  é a rá gur “frith-Sheimíteachas” seasamh i gcoinne ómós a thabhairt dá leithéid de dhuine. Éilíonn an ceart agus an chóir gur mithid ainm na páirce a athrú ó Pháirc Herzog. Ba chóir go mbeadh náire ar shlíbhíní na hÉireann a ghéill do brú na Síónach agus na bPoncánach.

Tá nath cainte sa Bhéarla a deir go bhfuil dhá rud cinnte sa saol, “an bás agus an cháin”. Ach, tá rud eile cinnte, is é sin go dtiocfaidh frith-Ghaelachas na meán chun cinn nuair atá an Ghaeilge i mbéal an phobail. 

Bhí an Ghaelscolaíocht i mbéal an phobail le linn ré an Tíogair Cheiltigh agus an earnáil ag fás. Nuair a d’áitigh David McWilliams go raibh an Ghaelscolaíocht ag borradh i measc na meánaicme ina leabhar The Pope’s Children: Ireland’s New Elite a foilsíodh in 2005, tháinig freagra ó na seoiníní sna meáin. 

Leag McWilliams an iomarca béime ar Ghaelscoil nó dhó i ndeisceart Bhaile Átha Cliath chun teacht ar an tátal gur rud meánaicmeach go príomha a bhí sa Ghaelscolaíocht.

Cé go bhfuil claonadh i dtreo na meánaicme i mBaile Átha Cliath gur chóir dul i ngleic leis, bunaíodh Gaelscoileanna i gceantair lucht oibre chomh maith. Ar an meán, tá formhór na nGaelscoileanna sa tír, thuaidh agus theas, lonnaithe i gceantair nach bhfuil chomh rachmasach sin, ach atá faoi bhun na meánlíne saibhris.

Ba chuma le hiriseoirí amhail Sarah Carey agus Kate Holmquist faoi na fíricí sin. Agus iad ag scríobh ar The Irish Times in 2008, áitíodh gur “cinedheighilt oideachasúil agus shóisialta” a bhí sa Ghaelscolaíocht.

Ó tháinig borradh nua faoin nGaeilge sna healaíona le blianta beaga anuas agus ó tugadh ardán nua don teanga sa dioscúrsa polaitiúil le feachtas uachtaránachta Catherine Connolly, tá lucht a cáinte sna meáin, leithéidí Sarah Carey agus Alison O’Connor, á nochtadh féin arís.

Seanscéal agus meirg air. Na focail atá á n-úsáid anois ná gur “teanga eisiach” í an Ghaeilge, de dheasca nach labhraíonn “an tromlach” í go laethúil, inimircigh ina measc. Imríonn “an t-eisiamh” seo leatrom ar an tromlach, a mhaítear. 

Agus bhí cuid den chur chuige sin le brath sa tuairisciú a rinneeadh san Irish Independent ar pholasaí nua Scoil Uí Dhálaigh i Léim an Bhradáin. Tá an Ghaelscoil tar éis tús áite a thabhairt do Ghaelcholáistí an cheantair, Gaelcholáiste Mhá Nuad go príomha, i dtaobh dhaltaí rang 6 a sheoladh ar aghaidh.

Is cosúil go raibh go leor daltaí ag roghnú dul ar aghaidh go Coláiste Chiaráin i Léim an Bhradáin, iar-bhunscoil lán-Bhéarla, atá níos gaire. 

Anois, níl Gaelcholáiste Mhá Nuad i bhfad ar shiúil ó Scoil Uí Dhálaigh. Ach léirigh taighde a rinne Sealbhú in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath le déanaí go bhfuil tábhacht ar leith do dhaltaí freastal ar iar-bhunscoil atá logánta agus a bhfuil a gcairde ón gceantar ag freastal uirthi chomh maith.

Mar sin, tá an ceart ag Scoil Uí Dhálaigh iarracht a dhéanamh páistí a spreagadh fanacht le chéile mar dhaltaí Gaelscolaíochta agus an t-achar gairid taistil a thabhairt orthu féin le dul go Má Nuad.

I roinnt mhaith ceantar níl aon chomhthuiscint idir na Gaelscoileanna agus an Gaelcholáiste i dtaobh iarracht a dhéanamh daltaí a sheoladh ar aghaidh go leibhéal na hiar-bhunscolaíochta lán-Ghaeilge. Uaireanta baineann seo le fealsúnacht an phríomhoide sa Ghaelscoil nár cheart cur isteach ar rogha an tuismitheora. In amanna eile baineann sé le heaspa comhréitigh idir na príomhoidí ag an dá leibhéal. 

Tá ceantair atá an-mhaith ag cur daltaí ar aghaidh idir an dá leibhéal Gaelscolaíochta, Mar shampla i gCeatharlach tuairiscítear go dtéann 100% de dhaltaí ó Ghaelscoil Eoghan Uí Thuairisc ar aghaidh go Gaelcholáiste Cheatharlach.

Tá an Gaelcholáiste úd sách láidir de bharr an pholasaí seo, murab ionann agus ceantair eile ina bhfuil líon na ndaltaí sa Ghaelcholáiste áitiúil níos laige.

Seachas tuairisciú ar an athrú polasaí i Scoil Uí Dhálaigh ar bhealach dearfach, chinn an Irish Independent an cheannlíne “Cuireann Gaelscoil i gCill Dara cosc ar iar-bhunscoil lán-Bhéarla cuairt a thabhairt ar dhaltaí rang a 6”. Fuair an nuachtán greim ar litir ó phríomhoide Choláiste Chiaráin, Mark Neville, a luaigh go raibh “díomá ollmhór” air faoin athrú polasaí. 

Sa mhullach air sin, luaigh Neville gur “theastaigh uainn tuismitheoirí Scoil Uí Dhálaigh a chur ar a suaimhneas … go bhfuil fáilte roimh dhaltaí uile Léim an Bhradáin chuig ár scoil agus go bhfuil meas againn ar rogha clann rochtain a fháil ar a scoil phobail áitiúil”.  

Dár ndóigh is córas iolrach atá sa chóras oideachais sa stát sé chontae fichead a thugann rogha do thuismitheoirí. Ach tagann cineál iolrachais Neville salach ar chur chun cinn na Gaelscolaíochta ar chóir tús áite a thabhairt dó ar bhonn athbheochana agus díchoilínithe.

Tháinig an t-iolrachas chun cinn nuair a caitheadh an athbheochan agus díchoilíniú i dtraipisí sna 1960í. An toradh air sin ná go bhfuil imeallú déanta ar an nGaeilge agus ar an nGaelscolaíocht sa chóras oideachais, agus go mbíonn ar thuismitheoirí troid go fíochmhar lena n-aghaidh.

Ainneoin fhoilsiú pholasaithe nua na Roinne Oideachais le coicís anuas is léir nach mbeidh athrú mór ar an gcur chuige imeallaithe sin. Níl an Roinn Airgeadais, atá i gceannas ar na ranna eile ó bunaíodh an stát, sásta an t-infheistiú a dhéanamh atá de dhíth chun spriocanna uaillmhianacha a bhaint amach, de bharr go gcosnódh sé an iomarca ar an stát. Tá leas á bhaint as an iolrachas mar leithscéal, ach is é an nualiobrálachas an bunús leis an easpa caiteachas radacach. 

Go híorónta, tá polasaí athbheochana agus díchoilínithe níos fadradharcaí ag an mBreatain Bheag, tír nach bhfuil iomlán neamhspleách. Faoin bpolasaí sin táthar sásta an caiteachas a dhéanamh agus dul in adharca le naimhde na teanga thall a bhaineann leas as an “eisiamh” agus “an t-iolrachas” chun beag is fiú a dhéanamh den tionscadal athbheochana agus díchoilínithe.

Rinne na staraithe athbhreithnitheacha an chuma a chur ar an scéal gur athmhachnamh cothrom a bhí ar bun acu. Ach ba thionscadal frithphoblachtach é ó thús.

Is fíor go raibh léamh náisiúnach ar an stair chun cinn i ndiaidh bhunú stát na sé chontae fichead in 1922, stair a rinne ceiliúradh ar lucht 1916. Mar sin féin, nuair a tháinig an t-athbhreithniúchas chun cinn níos déanaí san fhichiú haois, níor deineadh iarracht an scéal a leathnú.

Deineadh iarracht an scéal a iompú bun os cionn. D’áitigh na staraithe athbhreithnitheacha go minic gur gníomh neamhréasúnach, foréigneach agus seicteach a bhí sa réabhlóid. Ar an láimh eile de, áitíodh go raibh riail na Breataine nua-aimseartha agus pragmatach. 

Ní scoláireacht oibiachtúil a bhí anseo. Ba léiriú é ar mhianta polaitiúla na bunaíochta ó dheas, go háirithe le linn an chogaidh ó thuaidh. Theastaigh ón mbunaíocht chéanna deighilt a chruthú idir an poblachtachas sa tuaisceart agus pobal na sé chontae fichead.

Ba bhealach traidisiún na réabhlóide a cheistiú le measúlacht na bunaíochta a léiriú don Bhreatain agus don mheánaicme sheoiníneach in Éirinn.

D’eascair an tuiscint nua ar an gCéad Chogadh Domhanda as an gcur chuige athbhreithnitheach céanna. Dúradh gur laochra dearmadta a bhí sna hÉireannaigh a throid ar son impireacht na Breataine. Úsáideadh an Lá Cuimhneacháin mar ghléas “athmhuintearais”, chun náisiúnaigh agus aontachtóirí a thabhairt le chéile.

Ach ní chuimhnítear ariamh ar an Lá Cuimhneacháin ar na cúiseanna ar tharla an Chéad Chogadh Domhanda, is é sin an iomaíocht idir lucht rachmais na mórchumhachtaí laistigh den chóras caipitleach-impiriúlach; iomaíocht a bhásaigh na milliúin fear den lucht oibre sna trinsí.

Úsáidtear an Lá Cuimhneacháin mar léiriú ar chumhacht agus dlisteanacht reatha an impiriúlachais Bhriotanaigh go fóill, agus ó thuaidh léiríonn sé forghabháil leanúnach na sé chontae, agus tugtar dlisteanacht do na haontachtóirí antoisceacha nach mbeidh spéis acu in Éirinn aontaithe go deo.

Nuair a úsáideadh lionsa eitnea-reiligiúnda, seachas aicme, chun teacht ar chomhréiteach faoi Chomhaontú Aoine an Chéasta ó thuaidh ar cheisteanna cultúrtha, oidhreachta agus cuimhneacháin, is léir nach mbeadh tuiscint bhreise stairiúil i gceist ach laochadhradh ar an gCéad Chogadh Domhanda agus comhionannas do chultúr choilíneach.

Cuirtear an bhéim ar Éireannaigh a bheith “aibí” agus na fir a throid ar son na himpireachta a thabhairt chun cuimhne. Ag an am céanna, níl aon fhéinmhachnamh ar bun ag stát na Breataine, bíodh sin i dtaobh cuimhneacháin, staire nó, mar a léirigh an cinneadh faoi Dhomhnach na Fola le déanaí, cóir.

Táthar de shíor ag súil go ndéanfaidh an dream a ndearnadh coilíniú orthu athbhreithniú ar a stair. Ag an am céanna leanann cúrsaí ar aghaidh mar atá don impireacht.

Tá duais síochána Nobel á bhronnadh ar bhonn bhliantúil, a bheag nó a mhór, ón mbliain 1901 i leith. Maítear go mbronntar an duais ar dhaoine “a rinne an obair is mó nó is fearr ar son bhráithreachas na náisiún, ar son chealú nó laghdú na n-arm seasta agus ar son reáchtáil nó chur chun cinn comhdhálacha síochána”.

De réir uachta Nobel, is é an Coiste Ioruach Nobel, coiste de chúigear a cheapann Parlaimint na hIorua, a roghnaíonn an té a mbronntar an duais orthu gach bliain. Dár ndóigh tá duaiseanna eile Nobel i réimsí a baineann leis an eolaíocht agus an litríocht.

Ach níl an chúis gur shocraigh Alfred Nobel ar dhuais síochána a bhronnadh soiléir. Deir scoláirí áirithe gur mhothaigh Nobel ciontach de bharr gur úsáideach nithe a chruthaigh sé, amhail an dinimít agus an bhallistít, don chogaíocht. Is cosúil gur dá bharr sin gur theastaigh uaidh an tsíocháin a spreagadh tríd an duais.

Cibé cúis atá leis, is ceap magaidh é an duais mar go mbronntar é go rialta ar pholaiteoirí agus stáitseirbhísigh a bhfuil fuil ar a lámha. Go luath i ndiaidh bhás Nobel bronnadh an duais síochána ar Theodore Roosevelt, Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá, in 1906.

Bhí ról ag Roosevelt i ndeireadh a chur leis an gCogadh idir an Rúise agus an tSeapáin le síniú Chonradh Portsmouth. Ach impiriúlach bródúil Meiriceánach ab ea é Roosevelt. An mana a bhí aige ná “labhair go séimh agus iompar bata mór”, rud ar ar glaodh “idé-eolaíocht an bhata mhóir”.

Croílár na hidé-eolaíochta ná go n-úsáideadh Stáit Aontaithe Mheiriceá a n-ollchumhacht mhíleata chun a spriocanna eachtrannacha a bhaint amach, rud a chuir Roosavelt i bhfeidhm i Meiriceá Theas agus Láir agus sna hOileáin Fhilipíneacha go háirithe.

In 1973 tugadh duais síochána Nobel do Henry Kissinger, Rúnaí Stáit SAM, a bhí freagrach as feachtais bhuamála sa Chambóid agus i Laos, agus a thacaigh le coup faisisteach sa tSile. Dúirt an t-amhránaí Tom Lehrer go bhfuair an aoir pholaitiúil bás an lá a bhfuair Kissinger an duais síochána.

Roinnt blianta ina dhiaidh sin, in 1978, bronnadh an duais ar Menachem Begin, Príomh-Aire Iosrael, de bharr gur shínigh sé conradh síochána idir Iosrael agus an Éigipt. Ach bhí Begin ina cheannaire tráth ar Irgun, grúpa antoisceach Iosraelach. Ba iad Irgun a bhí ciontach as Ár Deir Yassin, nuair a deineadh sléacht ar 107 Palaistíneach, páistí agus mná ina measc, le linn Nakba 1948.

Tá samplaí eile den chur i gcéill i leith na duaise i gcaitheamh na mblianta. Seans gurb é an sampla is áiféisí le blianta beaga anuas ná an bronnadh a rinneadh ar Barack Obama go luath ina uachtaránacht in 2009.

Ina dhiaidh sin níor leasc le Obama cead a thabhairt don bhuamáil dróin ar fud an Mheánoirthir, chabhraigh sé le scrios a dhéanamh ar an Libia in 2011, agus lean sé leis na feachtais mhíleata impiriúlacha san Iaráic agus san Afganastáin.

I mbliana, bronnadh duais síochána Nobel ar cheannaire freasúra Veiniséala, María Corina Machado. Glaonn na mórmheáin “gníomhaí daonlathais” ar Machado. Níor luadh sa scéal ar RTÉ ar líne fúithi go bhfuil amhras ar go leor daoine an bhfuil a leithéid de dhuais tuillte aici in aon chor.

Tá lámh lárnach ag Machado, atá i bhfad amach ar an eite dheas, in coups foréigneacha a chur ar bun i Veiniséala. Tháinig sé chun solais go n-íocann Machado dronga coirpigh, ar a nglaoitear comanditos, le dul i mbun foréigin agus cíor thuathail chun an bonn a bhaint de stát Veiniséala. Lena chois sin, tá tacaíocht tugtha aici d’Iosrael, do Benjamin Netanyahu agus dá pháirtí Likud.

I ráiteas amháin dúirt sí gurb é “streachailt Veiniséala streachailt Iosrael”. I ndiaidh di duais síochána Nobel a bhuachan dúirt sí go mbogfadh sí ambasáid Veiniséala ó Tel Aviv go hIarúsailéim dá dtoghfaí mar uachtarán í.

Is léir mar sin gur cur i gcéill soiniciúil atá i nduais síochána Nobel. Ach, sa mhullach air sin, is gléas polaitiúil é le spriocanna straitéiseacha geopholaitiúil an Iarthair a bhaint amach. I gcás Machado agus Veiniséala is í an mhian ná coup a chur ar bun a thacódh le spriocanna impiriúlacha SAM i Meiriceá Theas.

Léiriú eile é ar chlaontacht na duaise ná go bhfuil neamhaird iomlán ar na daoine, go leor Palaistíneach ina measc, atá tréaniarracht déanta acu deireadh chur leis an slad agus cinedhíothú ar bun. Ba é an cinedhíothú an cheist ba mhó ar domhan le bliain anuas, agus ó bhí 2023 ann, ach braith an coiste nárbh amhlaidh an scéil. 

Dá mbeadh aon cheartas ann, roghnófaí na grúpaí frith-chogaidh sa Phalaistín agus san Iosrael, nó leithéidí Francesa Albanese, an Rapóirtéir Speisialta do na Náisiúin Aontaithe, do dhuais síochána Nobel.

Mar a dúirt an t-iriseoir Chris Hegdes fúithi, “nuair a scríobhfar stair an chinedhíothaithe in Gaza, beidh sí luaite mar cheann de na gaiscígh is cróga agus is glórmhara ar son an chirt agus dlí idirnáisiúnta”.

Ach ní réitíonn a leithéid le claontacht impiriúlach coiste “síochána” Nobel.

Tá an mórshiúl CEARTA: Agóid Náisiúnta ar son na nGael ar na bacáin. Tá jab maith déanta ag Conradh na Gaeilge, na hoibrithe in earnáil na Gaeilge, na hoifigigh pleanála teanga, agus Gaeil eile nach iad, an agóid a fhógairt trí ábhar cruthaíoch a chraobhscaoileadh ar na meáin shóisialta le roinnt seachtainí anuas. 

Tá éilimh shoiléire ag an ngluaiseacht a bhaineann le réimsí na Gaeltachta, an oideachais, an mhaoinithe agus na gceart teanga. Ach is iad an dá mhórcheist:

1. an dtiocfaidh na Gaeil amach ina sluaite chun tacú leis na héilimh sin?
2. an leanfar leis an slógadh i ndiaidh an mhórshiúil?

Beidh le feiceáil anois cé mhéad Gael a thiocfaidh chun sráide Dé Sathairn. Thiar in 2014, nuair a d’éirigh an Coimisinéir Teanga as mar agóid i gcoinne an rialtais agus spreagadh tréimhse ghníomhaíochta ar leith, tháinig idir 5,000 agus 10,000 duine amach ar shráideanna Bhaile Átha Cliath, ag brath ar cibé foinse a chreidtear, agus bhí thart ar 1,000 ar mhórshiúl go Roinn na Gaeltachta i gConamara.

Nuair a shroich mórshiúl na hardchathrach Teach Laighean maíodh ón stáitse “nach raibh anseo ach ina thús”. I ndiaidh an mhórshiúil rinneadh cruinniú a ghairm in Uimhir 6 Sráid Fhearchair, ceanncheathrú Chonradh na Gaeilge, chun na “chéad chéimeanna eile” a phlé. 

Ina dhiaidh sin, áfach, bhraith roinnt mhaith Gael ag an am, baill de Misneach go háirithe, nach raibh an t-ocras ann i gConradh na Gaeilge leanúint leis na slógaí móra, nó leas a bhaint as gníomhartha díreacha chun an brú a mhéadú, agus filleadh ar an stocaireacht mheasúil leis na polaiteoirí. 

Dár ndóigh, tá feidhm áirithe le stocaireacht den chineál sin agus is cinnte gur éirigh le Conradh na Gaeilge roinnt mhaith a bhaint amach agus tuilleadh ciorruithe agus buillí i gcoinne na teanga de bharr na déine a sheachaint nó a laghdú.

Mar sin féin, cailleadh deis brú ar aghaidh agus agóid mhór a dhéanamh de na figiúirí daonáirimh in 2016 a léirigh go raibh titim thart ar 10% i líon na gcainteoirí laethúla sa Ghaeltacht agus ceist a dhéanamh den srian a bhí á chur ar fhás na Gaelscolaíochta ag Roinn Oideachais Bhaile Átha Cliath sna blianta sin.

D’fhógair Misneach agóid lasmuigh de Roinn na Gaeltachta agus rinneamar forghabháil air, ach ní bhfuaireamar mórán tacaíochta ó ghluaiseacht na Gaeilge a bhí fillte ar na cruinnithe seomra boird.

Má bhreathnaítear ar an méid a tharla sna sé chontae i dtaobh líon na ndaoine ar na mórshiúlta le deich mbliain anuas, scéal eile ar fad atá ann. In 2014, tháinig thart ar 3,000 duine i láthair i mBéal Feirste don chéad Lá Dearg ansin nuair a léiríodh míshástacht le cinntí polaiteoirí náisiúnacha agus aontachtaithe araon i ngeall ar an nGaeilge. 

Sna blianta ina dhiaidh sin leanadh leis na slógaí, úsáideadh gníomhartha díreacha agus cruthaíocha, mar aon leis an ngnáthstocaireacht agus feachtasaíocht sa chúlra. In 2022, tháinig 20,000 duine amach ar shráideanna Bhéal Feirste ar son na Gaeilge.

Dar dóigh, tá comhthéacs polaitiúil ar leith sna sé chontae, agus gríosaíonn bearta agus foclaí polaiteoirí aontachtaithe seicteacha na Gaeil agus an pobal níos leithne náisiúnach le slógadh.

Ach gan na gníomhartha leanúnach agus feiceálach ar son na Gaeilge, a choinníonn an cheist i mbéal an phobail agus a chothaíonn suim agus misneach i measc gníomhaithe óga go háirithe, ní bheadh slua chomh mór leis an 20,000 tagtha i láthair an lá úd, nó ní bheadh an tAcht Teanga agus Coimisinéir Teanga Gaeilge do na sé chontae bainte amach ach oiread.

Is gá an cultúr agóidíochta sin agus na modhanna a théann leis  a leathnú isteach sna réimsí éagsúla a bhaineann leis an nGaeilge sna sé chontae fichead. 

Ní gá ach breathnú ar an léarscáil de na háiteanna as a bhfuil na busanna ag teacht don mhórshiúl Dé Sathairn, cuid mhór acu ón Tuaisceart áit a bhfuil líon níos lú cainteoirí laethúla, chun an neamhréir a thuiscint.

Ar an lámh eile de, tá sciar mór de na sé chontae fichead gan aon bhus ag teacht astu, cé go bhfuil Gaelscoileanna sna ceantair sin, rud a léiríonn institiúidiú na gluaiseachta áirithe sin, agus i gcás Chontae Mhaigh Eo, drochstaid na Gaeltachta ann.

Tá ceist na féiniúlachta go mór i mbéal an phobail le blianta beaga anuas, agus tá dreamanna antoisceacha ag cothú dioscúrsa nimhneach ar líne i gcoinne na n-imirceach. I gcodarsnacht leis sin, tá na healaíona Gaeilge agus obair mhall na nGaelscoileanna tar éis mórtas teanga agus tuiscint ar an rannpháirtíocht a spreagadh i measc na glúine óige

Tá an tine lasta i mbolg go leor den aos óg sin i leith an chos ar bolg agus an neamairt choilínigh agus chaipitlíoch teanga a tharla agus atá ag tarlú in Éirinn, ach ní mór teacht ar bhealaí an fuinneamh sin a stiúradh i dtreo gníomhaíocht leanúnach agus tuilleadh gníomhaithe Gaeilge buana a chothú, go háirithe ó thobar an lucht oibre agus na nÉireannach de dhath.

D’fhéadfadh an mórshiúl CEARTA Dé Sathairn a bheith ina thúsphointe ríthábhachtach den phróiseas sin, ach is gá breathnú air mar sin, mar bhunchloch, seachas mar cheann scríbe mar tharla 10 mbliain ó shin in 2014.

Le blianta beaga anuas, is minic a chonacthas bratach an Chósta Eabhair ar foluain ag lucht na heite deise ag a gcuid agóidí, agus á húsáid acu ar na meáin shóisialta chun a gcuid fuatha a scaipeadh. Tá sé íorónta, dár ndóigh, go bhfeicfí bratach de chuid náisiúin Afracaigh ag agóidí atá glan i gcoinne na dteifeach agus na n-imirceach. 

Ach ba léiriú é an méid sin ar aineolas na muintire a bhí á hiompar. Tá an t-aineolas céanna faoi stair agus brí an Trídhathaigh le sonrú san fheachtas atá ar bun ag gníomhaithe frithimirceacha faoi láthair agus í ar crochadh ó chuaillí solais ar fud Bhaile Átha Cliath go háirithe. 

Tá bratach na hÉireann anois le feiceáil ar chuaillí i gceantair lucht oibre den chuid is mó: Tamhlacht, an Chúlóg, Baile Munna, Baile Formaid, agus mar sin de. Beidh Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath ag bualadh leis na gardaí chun an cheist a phlé. 

Tá roinnt áitritheoirí tar éis buairt a léiriú go bhfuil leas á bhaint as an mbratach chun imeagla a chur ar dhaoine nach bhfuil dath geal ar a gcraiceann. Ní aontaíonn gach éinne sna ceantair sin leis na bratacha a bheith ar crochadh, ach is cinnte go gcothaíonn na cinn atá in airde drochmhothúcháin d’inimircigh.

Mar sin féin, má dhéantar iarracht na bratacha a bhaint, tabharfar tuilleadh armlóin don eite dheas i bhfad amach. Thaitneodh sé go mór leo dá mbeidís in ann físeáin a fháil d’oibrithe na comhairle cathrach ag baint na mbratach anuas.

Ach léiríonn an míleas atá á bhaint as an mbratach easpa tuisceana na ndaoine atá á cur in airde. 

Is ó chúlra idirnáisiúnta agus réabhlóideach a tháinig an Trídhathach, cúlra atá fréamhaithe i dtuiscint na dlúthpháirtíochta. Dearadh brat réabhlóideach na Fraince, le tricolore, idir 1790 agus 1794, agus is uaidh sin a tháinig bratach na hÉireann. 

Chuaigh an tÉireannach Óg Thomas Francis Meagher (1823-67) chun na Fraince sna 1840í agus thóg sé ar ais an Trídhathach leis. Ba choiste de mhná Francacha, a bhí báúil le streachailt náisiúnaithe na hÉireann, a bhronn an bhratach ar Meagher mar chomhartha cairdis.

Ag cruinniú i gCathair Phort Láirge ar an 7 Márta 1848, nochtaigh Meagher an bhratach go poiblí den chéad uair. Bhí Meagher ar an dara hurlár de Chlub Wolfe Tone sa chathair agus thug sé óráid don slua ar an tsráid thíos a bhí ag ceiliúradh réabhlóid a tharla sa Fhrainc an mhí roimhe sin.

Ní hamháin gur chomhartha dlúthpháirtíochta idirnáisiúnta an Trídhathach, ach is siombail d’athmhuintearas in Éirinn é chomh maith. Theastaigh ó na hÉireannaigh Óga teacht ar chultúr náisiúnach, teanga (sé sin an Ghaeilge), agus siombail a d’aontódh Caitlicigh agus Protastúnaigh. 

Mar a dúirt Meagher é féin i leith an Trídhathaigh, “an bhrí atá ag an mbán i lár baoil ná sos cogaidh buan idir Oráiste agus Glas agus tá súil agam gur féidir le lámha na bProtastúnach agus na gCaitliceach Éireannach fáisceadh le chéile faoina bhfillteacha i mbráithreachas flaithiúil agus fial”.

Tá feachtas an lucht frithimirceach in Éirinn glan i gcoinne na bprionsabal poblachtánach seo ar go leor bealaí. Ar an gcéad dul síos, tá leagan thar a bheith cúng den Éireannachas á chur chun cinn acu a thagann salach ar bhrí ionchuimsitheach na brataí.

Anuas air sin, tá aithris á déanamh acu ar na himpiriúlaithe Sasanacha atá i mbun an fheachtais chéanna. Tá an dream seo Sasanach tar éis a bheith i mbun comharthaí Breatnaise a scrios trí chros Sheoirse a phéinteáil orthu, rud a léiríonn go lom go mbaineann an idé-eolaíocht fhorcheannasaíoch acu le himircigh agus le Ceiltigh araon.

Dá ainneoin seo, tá bómáin na heite deise sa Bhreatain Bheag, agus in Albain, tar éis Y Ddraig Goch (an dragún dearg) agus bratach na hAlban faoi seach a chrochadh chun a bhfreasúra d’imircigh a léiriú. 

Tá cuid acu sa Bhreatain Bheag fiú tar éis leas a bhaint as amhrán Dafydd Iwan, Yma o Hyd, cé go bhfuil sé ráite ag Iwan gur scríobhadh an t-amhrán “i gcoinne Thatcher sna hochtóidí agus tá an t-amhrán i gcoinne Farage sa lá atá inniu ann”.

In Éirinn, bíonn amhráin Luke Kelly, a bhí ar an eite chlé agus ina bhall de Chumann Uí Chonghaile, le cloisteáil ag agóidí na heite deise i bhfad amach.

Mar atá amhlaidh in Éirinn, tá idé-eolaíochtaí agus tuiscintí mhíchruinn nó chontrárthach ag an lucht oibre a ghlacann páirt sna feachtais thall go minic. Tá aontachtaithe antoisceacha agus a idé-eolaíocht impiriúlach le sonrú ag croílár na bhfeachtas, agus tá naisc á gcruthú acu leis an eite dheas sna sé chontae fichead chomh maith. 

Luíonn sé seo le ciall, nó míchiall más maith leat, óir do na gamail atá ag cur an Trídhathaigh in airde, ní bratach phoblachtánach tríocha a dó chontae é, ach bratach náisiúnach ciníoch na sé chontae fichead; is é sin an fáth go réitíonn siad leis an lucht ciníoch sna sé chontae agus sa Bhreatain, dream atá ag cur ruaig ar Chaitlicigh óna dtithe i mBéal Feirste i láthair na huaire.

Ó tháinig neart faoin ngluaiseacht chiníoch i sé chontae fichead na hÉireann le blianta beaga anuas, tá na hionsaithe ar eachtrannaigh agus daoine de dhath imithe in olcas. Fiú roimh an bpaindéim, thiar in 2018 agus 2019 bhí óstáin agus lóistín a bhí sainaitheanta do theifigh á ndó.

Ach in 2023 agus 2024 tháinig ardú as cuimse ar na hionsaithe coirloiscthe céanna. Anuas air sin, tá ardú tagtha ar líon na gcoireanna fuatha le cúpla bliain anuas. Bhí ardú 4% ar choireanna den chineál sin idir 2024 agus 2023. Sa tréimhse chéanna, tháinig ardú ar líon na gcoireanna fuatha de bharr an chiníochais ó 36% go 39%, agus ina theannta sin d’ardaigh coireanna fuatha bunaithe ar an náisiúntacht ó 18% go 25%.

Dá dhonacht na staitisticí áirithe sin, cuireann siad scéal níos measa fiú faoi cheilt, is é sin go bhfuil na hionsaithe fíochmhara foréigneacha i gcoinne eachtrannach ag tarlú ar bhonn níos minicí. Níl staitisticí na bliana seo againn go fóill, ach tá a fhios againn ó thuairiscí nuachta go bhfuil ardú tagtha ar líon na ndaoine ó phobal na hIndia atá á n-ionsaí thart ar Bhaile Átha Cliath, i dTamhlacht go háirithe.

Anuraidh, maraíodh Josip Strok, fear as an gCróit, i gCluain Dolcáin de bharr gur chualathas é ag labhairt ina theanga dhúchais. Tá sciar den lucht oibre, an lumpenproletariat (eilimintí frithshóisialta agus coirpeach), atá ag baint leas as an treisiú sa chiníochas san allagar, ar na meáin shóisialta go háirithe, mar leithscéal chun dul i mbun ionsaithe ar eachtrannaigh agus daoine de dhath.

Creideann an dream céanna go dtugann gluaiseacht náisiúnach na heite deise dlisteanacht dóibh foréigean a úsáid i gcoinne na bpobal seo.

Tá ionsaithe den chineál seo á ngríosú ag urlabhraithe na heite deise i bhfad amach. Sa Ghréig tamall gairid de bhlianta ó shin bhí páirtí polaitiúil Naitsíoch, Chrysí Avgí, nó Camhaoir Órga i nGaeilge, ann a chuaigh i bhfad Éireann níos faide ná ionsaithe mar seo a spreagadh.

Ba chóir go dtabharfadh a fás Chaomhaoir Órga foláireamh d’éinne in Éirinn atá i gcoinne pholaitíocht na heite deise i bhfad amach.

Ach cad as ar tháinig Camhaoir Órga na Gréige?

Bhí an eite dheas i bhfad amach ar imeall na polaitíochta sa Ghréig ó thit réimeas giunta na tíre in 1974. Ní raibh sé de chumas ag aon pháirtí faisisteach a bhain leas as an bhforéigean, a bhí ciníoch go hoscailte agus a dhiúltaigh don daonlathas aon dul chun cinn polaitiúil a dhéanamh sna blianta ina dhiaidh sin. Is é sin gur tháinig Camhaoir Órga in inmhe in 2012 nuair a bhuaigh siad beagnach 7% den vóta agus 21 suíochán sa pharlaimint.

Is mithid teacht chun cinn Chamhaoir Órga a thuiscint i gcomhthéacs na géarchéime eacnamaíochta sa Ghréig, agus ar fud na hEorpa, in 2009. Mar a tharla in Éirinn, chuir an triúracht fhioscach (an tAontas Eorpach, Banc Ceannais na hEorpa agus an Ciste Idirnáisiúnta Airgeadais) polasaithe na déine i bhfeidhm.

D’ardaigh na rátaí dífhostaíochta agus bochtaineachta as cuimse, agus gearradh seirbhísí sóisialta go dtí an chnámh, rud a chothaigh easpa muiníne in institiúidí an stáit. Chaill gnáthdhaoine dóchas i bpáirtithe an láir a bhí ag cur na bpolasaithe déine i bhfeidhm, rud a thug an deis do Chamhaoir Órga dul chun cinn a dhéanamh trí cheap milleáin a dhéanamh d’eachtrannaigh agus réitithe simplí a thairiscint d’fhadhbanna na cosmhuintire.

Is é cliseadh an chórais chaipitligh a ghineann an faisisteachas, bíodh sin sna 1930í nó na 2010í.

Idir 2012 agus 2019 bhí Camhaoir Órga chun cinn ar an eite dheas i bhfad amach sa Ghréig. D’úsáid siad reitric i gcoinne na n-imirceach, an Ioslaim, na dTurcach, agus éinne a bhí “ar an taobh amuigh”. Chuaigh siad i mbun patróil ghríosaitheacha forairdill i gceantair ina raibh dlús ard inimirceach agus d’ionsaigh siad ceardchumannaithe.

Mar shampla, in 2013 in Perama d’ionsaigh baill de Chamhaoir Órga fiche ceardchumannaí de chuid PAME le maidí, barraí iarrainn agus sciatha fad is a bhí bileogaí á scaipeadh acu. Mar sin, faoi dhromchla an stádais toghchánaíochta bhí struchtúir ar mhúnla paraimíleata i bhfeidhm i measc Chamhaoir Órga a chuaigh i mbun ionsaithe ar imircigh, daoine den eite chlé, ceardchumannaithe agus grúpaí imeallaithe eile ní hamháin san Aithin ach sna bailte réigiúnacha chomh maith.

Ach ba chor cinniúnach é marú an ghníomhaire fhrithfhaisistigh Pavlos Fyssas, a bhí ag rapáil faoin ainm “Killah P”, in 2013. Creideadh gur Camhaoir Órga a bhí ciontach as é a mharú. Ag an am, rinne Príomh-Aire na Gréige, Antonis Samaras, ráiteas ina ndúirt sé go stopfar “sliocht na Naitsíoch an saol sóisialta a nimhiú, agus nach dtabharfar cead dóibh a bheith i mbun na coiriúlachta nó na sceimhlitheoireachta nó beag is fiú a dhéanamh de dhúshraith na tíre as ar tháinig an daonlathas”.

Ainneoin na bhfocal láidir, níor cuireadh bac ar Chamhaoir Órga mar pháirtí polaitiúil ar an bpointe, agus d’éirigh go maith leo sna toghcháin náisiúnta agus AE in 2015. Mar sin féin, chaith marú Fyssas solas ar an bpáirtí agus thug na póilíní faoi iniúchadh coiriúil ar chinnirí Chamhaoir Órga i ngeall ar ról comhcheilge a bheith acu sa ghníomh.

Mhair an triail ar feadh na mblianta. Cé gurb é an páirtí coimeádach Daonlathas Nua a chuir tús leis an triail, bhí ról lárnach ag an eite chlé agus frithfhaisistithe i mbailiú na fianaise. Ba dhlíodóirí ó ghrúpaí den eite chlé, amhail Fylaki Chrisís Avges (“Cuir Camhaoir Órga i bPríosún”), a bhí ag abhcóideacht ar son mhuintir Fyssas agus íospartaigh eile.

Bhailigh grúpaí den sórt seo taifid fhairsinge de choiriúlacht Chamhaoir Órga gan aon tacaíocht ar bith ón stát. Taobh amuigh den chóras dlí, bhí ról ag páirtithe ar nós Syrizia agus an KKE maidir le freasúra polaitiúil a léiriú i gcoinne Chamhaoir Órga, agus chabhraigh iriseoirí cléacha iniúchadh a dhéanamh ar an bpáirtí chun an bonn “measúil” a bhaint de. Bhí dreamanna eile ag feidhmiú ón mbun aníos i bpobail lucht oibre chun seasamh in éadan iarrachtaí na bhfaisistithe tuilleadh tacaíochta a bhuachan i measc an lucht oibre.

Ar an 7 Deireadh Fómhair 2020 chinn cúirt achomhairc san Aithin gur eagraíocht choirpeach a bhí i gCamhaoir Órga. Ciontaíodh cinnirí, Nikolaos Michaloliakos, Ilias Kasidiaris, agus Christos Pappas ina measc, as dúnmharú, iarracht ar dhúnmharú, agus cambheartaíocht.

Cuireadh pianbhreitheanna trí bliana déag nó níos mó orthu. Chuaigh Camhaoir Órga in éag mar fhórsa polaitiúil i ndiaidh chinneadh na cúirte. Mar sin féin, tá idé-eolaíocht na heagraíochta fós le brath in eagraíochtaí nua ar nós Ellinikí Lýsi (Réiteach Gréigeach) a bhuaigh 10 suíochán i dtoghcháin 2019. Seachnaíonn na grúpaí nua ar an eite dheas i bhfad amach an reitric Naitsíoch oscailte.

Céard a léiríonn scéal Chamhaoir Órga dúinne in Éirinn? Dar ndóigh tá an t-ádh linn nár tháinig an eite dheas i bhfad amach i réim i dtaobh na toghchánaíochta de sna sé chontae fichead go fóill.

Ní chiallaíonn sin nach bhféadfaidís dul chun cinn a dhéanamh amach anseo, ach ionadaithe nach bhfuil go hiomlán tugtha do thuairimí comhcheilge a aimsiú. Tá féith an fhoréigin agus na coirpeachta sna dreamanna seo in Éirinn mar a bhí i gCamhaoir Órga, agus a reitric tar éis toradh marfach a bheith aici do phobail mhionlacha cheana.

Ach, cé is moite de dhreamanna beaga ar an eite chlé, níl an chuid eile den tsochaí, ná na hinstitiúidí, tar éis dúshlán ceart a thabhairt do na bómáin. Tá cead a gcinn tugtha do ghrúpaí na heite deise i bhfad amach bagairt a dhéanamh ar dhaoine ar líne agus dul i mbun agóide ag tearmainn teifeach. Spreagann seo na dreamanna coirpeachta chun tabhairt faoi ionsaithe níos fíochmhara fiú.

Ar chóir fanacht go dtí go mbaileoidh siad a neart ar nós Chamhaoir Órga na Gréige go dtí go rachfar in adharca leo mar is ceart? Tarlóidh cásanna eile ar nós Josip Strok bhoicht mura dtugtar a ndúshlán.

Cén tábhacht atá leis an sráidbhaile beag, Coill Dubh, i gCo. Chill Dara i gcomhthéacs an éilimh do #LonnaíochtaíLánGhaeilge?

Why is the small village of Coill Dubh, Co. Kildare, significant in terms of the demand for housing for Irish speakers?

Translation of the video text below:

We are in a small estate in Whitehall, Dublin. This was the site of Ireland’s first attempt to establish all-Irish housing with the founding of Páirc na Gaeltachta in the late 1920s.

A group called An Ghaedhealtacht launched the project, with Seán Ó Cuill as a key figure. Writing in the Irish-language paper Fáinne an Lae in 1924, he stated the group’s aim: to build a small Irish-speaking town. Linguistic rules would apply, and the goal was to construct 100 houses for Irish speakers.

By 1926, Dublin City Commissioners granted 15 acres for the scheme on condition of rent payment. An initial 10 houses were planned. The project was officially launched in 1928, with Risteard Ó Maolchatha of the conservative Cumann na nGaedheal party laying the foundation stone on St. Patrick’s Day. He envisioned:

“80 houses, a church, two schools, a playing field, a hall, a theatre, and a cinema.”

By 1929, families had moved in, but hope quickly turned to despair due to a lack of state support. The housing association requested roads, but when the City Council built them, they forced the group to relinquish their lease.

Land beside the estate was allocated not to them but to another housing body, Cumann Tithíochta an Státseirbhísigh. English-speaking housing surrounded them, absorbing the Irish speakers.

What does this all reveal? It shows that even in the 1920s, the Irish state was not serious about all-Irish housing or decolonization at the community level. The Department of Finance opposed the language, and real investment never materialised. Irish was used as a conservative symbol by the state, not as a revolutionary tool to reshape daily life and culture.

This pattern has continued: the Gaeltacht, Gaelscoileanna, and community organizations have suffered from chronic underinvestment by Dublin governments. The Irish-speaking community must act from the grassroots up—embracing civil disobedience and the militant spirit of the Gaeltacht Civil Rights Movement.

Polite political lobbying has failed. We need new all-Irish towns in the Gaeltacht and Irish-speaking estates and apartment blocks in our cities.

All-Irish Housing NOW!

Tugann an t-údar agus staraí Aindrias Ó Cathasaigh léargas den chéad scoth ar shaol Mháirtín Ó Cadhain agus an gaol a bhí aige leis an ngluaiseacht agus idé-eolaíocht Poblachtánach.

—

Author and historian Aindrias Ó Cathasaigh provides an excellent insight into the life of Máirtín Ó Cadhain and his relationship with the Irish Republican movement and ideology.